જવાબ

જૈન દર્શનમાં જીવોની સંખ્યા સમજાવતા બે પ્રકારની વાતો આવે છે:

• 84 લાખ યોનિ — આ સામાન્ય રીતે જીવના ભવ-ભ્રમણના પ્રકારો સમજાવવા માટે કહેવાય છે.
• 1 કરોડ 97 લાખ વગેરે સંખ્યાઓ — આ જૈન પરંપરામાં જીવના વધુ વિગતવાર વર્ગીકરણ, ખાસ કરીને જન્મસ્થાન, શરીર, ઇન્દ્રિય, ગતિ વગેરે પ્રમાણે સમજાવવામાં આવતી સંખ્યાઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.

ફરક શું છે?

• 84 લાખ યોનિનો અર્થ છે કે જીવ સંસારમાં અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં જન્મ લે છે. આ એક લોકપ્રિય અને વ્યાપક રીતે કહેવાતી સંખ્યા છે.
• કુલ 1 કરોડ 97 લાખ જીવ-ભેદ જેવી સંખ્યા વધુ વિશિષ્ટ ગણતરી દર્શાવે છે, જેમાં જીવને અલગ-અલગ દૃષ્ટિએ વધારે સૂક્ષ્મ રીતે વહેંચવામાં આવે છે.

સરળ રીતે સમજીએ

જેમ એક જ વ્યક્તિને અલગ રીતે વર્ગીકૃત કરી શકાય:

• માનવ તરીકે,
• પુરુષ/સ્ત્રી તરીકે,
• દેશ પ્રમાણે,
• વ્યવસાય પ્રમાણે,

તેમ જ જીવને પણ જૈન શાસ્ત્રોમાં અલગ-અલગ પદ્ધતિથી ગણવામાં આવે છે. તેથી એક જગ્યાએ 84 લાખ યોનિ કહેવામાં આવે છે અને બીજી જગ્યાએ વધુ વિગતવાર ગણતરીમાં મોટી સંખ્યા આવે છે.

આધ્યાત્મિક સમજ

આ સંખ્યાઓનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે જીવ અનાદિકાળથી અસંખ્ય જન્મોમાં ભટકતો રહ્યો છે. મનુષ્ય જન્મ દુર્લભ છે, તેથી તેને સમ્યક દર્શન, સમ્યક જ્ઞાન અને સમ્યક ચારિત્ર તરફ વાળવો જોઈએ.

સાર

84 લાખ એ યોનિ આધારિત સામાન્ય સમજ છે, જ્યારે 1 કરોડ 97 લાખ જેવી સંખ્યા જીવના વધુ વિગતવાર ભેદોની ગણતરી હોઈ શકે છે. બંનેનો હેતુ જીવના સંસાર-ભ્રમણની વિશાળતા અને મનુષ્ય જન્મની દુર્લભતા સમજાવવાનો છે.