જવાબ

જૈન ધર્મમાં ગોત્ર એટલે આત્મા દ્વારા બંધાયેલું એક પ્રકારનું નામકર્મ સંબંધિત કર્મ, જે જીવને ઊંચા કે નીચા કુળ, પ્રતિષ્ઠા, માન-સન્માન અથવા સામાજિક સ્થિતિ જેવી પરિસ્થિતિ આપે છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ગોત્ર કર્મ એ એવું કર્મ છે જેના ઉદયથી જીવને સમાજમાં “ઉચ્ચ” કે “નીચ” ગણાતી સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

સમજૂતી

જૈન દર્શન પ્રમાણે ગોત્રના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

• ઉચ્ચ ગોત્ર કર્મ – જેના ઉદયથી જીવ ઊંચા કુળ, સન્માનિત પરિવારમાં અથવા પ્રતિષ્ઠાવાળી સ્થિતિમાં જન્મ પામે છે.
• નીચ ગોત્ર કર્મ – જેના ઉદયથી જીવ નીચા ગણાતા કુળ, ઓછા સન્માન અથવા અપમાનજનક પરિસ્થિતિમાં જન્મ પામે છે.

જૈન ધર્મમાં આનો અર્થ આત્માની સાચી મહાનતા નથી. આત્મા તો સ્વભાવથી સમાન, શુદ્ધ અને જ્ઞાનમય છે. ગોત્ર માત્ર કર્મના ઉદયથી મળેલી બાહ્ય પરિસ્થિતિ છે.

આધ્યાત્મિક સમજ

ગોત્ર કર્મ આપણને શીખવે છે કે:

• કોઈને તેના જન્મ, કુળ કે સામાજિક સ્થિતિથી મોટું કે નાનું માનવું યોગ્ય નથી.
• અહંકારથી નીચ ગોત્ર કર્મ બંધાઈ શકે છે.
• વિનય, નમ્રતા અને બીજાના ગુણોની પ્રશંસા કરવાથી ઉત્તમ ભાવો વિકસે છે.

જૈન ધર્મમાં સાચી મહાનતા જન્મથી નહીં, પણ સમ્યક દર્શન, સમ્યક જ્ઞાન, સમ્યક ચારિત્ર અને આત્મશુદ્ધિથી છે.

ટેકઅવે

ગોત્ર એ કર્મના કારણે મળતી બાહ્ય સામાજિક સ્થિતિ છે; આત્માની સાચી કિંમત તો તેના ગુણો, વિનય અને સાધનાથી નક્કી થાય છે.