જવાબ

ના, પાર્શ્વનાથ ભગવાનને સામાન્ય રીતે સ્વયંસંબુદ્ધ કહેવામાં આવતા નથી.

જૈન પરંપરા મુજબ પાર્શ્વનાથ ભગવાને નેમિનાથ ભગવાનની પરંપરા અને ઉપદેશનું આલંબન લઈને વૈરાગ્ય પામ્યા એમ માનવામાં આવે છે, તેથી તેઓ પ્રત્યેકબુદ્ધ સમાન અથવા પરંપરાગત ઉપદેશથી જાગૃત થયેલા તરીકે સમજાય છે; પરંતુ સ્વયંસંબુદ્ધ તરીકે નહીં.

સમજૂતી

સ્વયંસંબુદ્ધનો અર્થ એ થાય કે જે કોઈ બાહ્ય ઉપદેશ, નિમિત્ત કે પૂર્વ પરંપરાના આલંબન વિના પોતે જ આત્મજ્ઞાન અને વૈરાગ્ય તરફ જાગૃત થાય.

જો કોઈ તીર્થંકર અથવા મહાપુરુષ પૂર્વ તીર્થંકરની વાણી, પરંપરા, મૂર્તિ, ચૈત્ય, સાધુ-સાધ્વી અથવા ધાર્મિક નિમિત્તથી વૈરાગ્ય પામે, તો તેને કડક અર્થમાં “સ્વયંસંબુદ્ધ” કહેવાતું નથી.

પાર્શ્વનાથ ભગવાન ૨૩મા તીર્થંકર છે અને નેમિનાથ ભગવાન ૨૨મા તીર્થંકર છે. તેથી પાર્શ્વનાથ ભગવાનના વૈરાગ્યમાં નેમિનાથ ભગવાનની પરંપરાનું આલંબન જણાવવામાં આવે તો તે સ્વયંસંબુદ્ધતાની વ્યાખ્યામાં આવતું નથી.

આધ્યાત્મિક સમજ

આમાં મુખ્ય ભાવ એ છે કે તીર્થંકર ભગવાનનું વૈરાગ્ય અત્યંત નિર્મળ અને પરમ ઉન્નત હોય છે. પરંતુ “સ્વયંસંબુદ્ધ” શબ્દ ખાસ પ્રકારની જાગૃતિ માટે વપરાય છે. તેથી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની મહિમામાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી; માત્ર શબ્દપ્રયોગની દ્રષ્ટિએ ભેદ સમજવો જરૂરી છે.

સાર

પાર્શ્વનાથ ભગવાને જો નેમિનાથ ભગવાનનું આલંબન લઈને વૈરાગ્ય પામ્યું હોય, તો તેઓને સ્વયંસંબુદ્ધ કહેવું યોગ્ય નથી. તેઓ તીર્થંકર તો અવશ્ય છે, પરંતુ “સ્વયંસંબુદ્ધ” શબ્દ અહીં લાગુ પડતો નથી.