જવાબ

સ્નાત્ર પૂજા મૂળરૂપે કોઈ એક ખાસ તીર્થંકર સુધી મર્યાદિત નથી. તે તીર્થંકર ભગવાનના જન્માભિષેક અને જન્મકલ્યાણકની ભાવના પર આધારિત પૂજા છે.

આજે ઘણા સ્થાનોમાં સ્નાત્ર ભણતી વખતે શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનની પ્રતિમા રાખવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે સ્નાત્ર પૂજા ફક્ત શ્રી શાંતિનાથ ભગવાન માટે જ છે.

સમજૂતી

શ્રી શાંતિનાથ ભગવાન 16મા તીર્થંકર છે. તેમના પહેલાં પણ આ અવસર્પિણી કાળમાં તીર્થંકરો થયા હતા — જેમ કે શ્રી ઋષભદેવ ભગવાનથી લઈને શ્રી વાસુપૂજ્ય ભગવાન સુધી.

તેથી શ્રી શાંતિનાથ ભગવાન તીર્થંકર થયા તે પહેલાં પણ તીર્થંકર ભગવાનના જન્મકલ્યાણકની ભાવનાથી પૂજા, અભિષેક અને વંદના થતી હતી. તે સમયના પ્રસ્તુત તીર્થંકર અથવા પૂર્વ તીર્થંકરના સ્મરણથી આવી આરાધના કરવામાં આવતી હશે — પરંતુ ચોક્કસ રીતે “આજની પદ્ધતિ જેવી જ સ્નાત્ર પૂજા કઈ પ્રતિમાથી થતી હતી” તે અંગે સ્પષ્ટ પરંપરાગત પ્રમાણ વગર નક્કી કહી શકાતું નથી.

આધ્યાત્મિક સમજ

સ્નાત્ર પૂજામાં મુખ્ય ભાવ છે:

• તીર્થંકર ભગવાનના જન્મકલ્યાણકનું સ્મરણ
• ઇન્દ્રાદિ દેવો દ્વારા થયેલા જન્માભિષેકની ભાવના
• ભગવાનના નિર્મળ ગુણોની ભક્તિ
• પોતાના આત્માને શુદ્ધ બનાવવાની પ્રેરણા

પ્રતિમા સાધન છે; ભાવ મુખ્ય છે. કોઈ પણ તીર્થંકર ભગવાનની પ્રતિમા સામે સ્નાત્ર પૂજા કરવામાં આવે, તો ભાવ તીર્થંકર પરમાત્માના જન્મકલ્યાણક અને શુદ્ધ ગુણોની આરાધનાનો જ હોય છે.

સાર

શ્રી શાંતિનાથ ભગવાન પહેલાં પણ તીર્થંકરો હતા, તેથી જન્મકલ્યાણકની ભક્તિ તે સમયના અથવા પૂર્વ તીર્થંકરોના સ્મરણથી થતી હતી. પરંતુ આજની સ્નાત્ર પૂજામાં શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનની પ્રતિમા રાખવાની રીત એક પરંપરાગત પ્રચલિત વ્યવસ્થા છે; સ્નાત્ર પૂજાનો મૂળ ભાવ સર્વ તીર્થંકર ભગવાનો પ્રત્યે છે.