જવાબ

જૈન આચારમાં ઘણી જગ્યાએ ઘરે બનાવેલી સૂંઠ ન વાપરવાની અને બહારથી તૈયાર લીધેલી સૂંઠ વાપરવાની પરંપરા જોવા મળે છે, તેનું મુખ્ય કારણ આરંભ-સમારંભ અને જીવહિંસા ઘટાડવાનો ભાવ છે.

સમજૂતી

સૂંઠ આદુમાંથી બને છે. ઘરે સૂંઠ બનાવવામાં સામાન્ય રીતે:

• આદુ લાવવું, ધોવું, સાફ કરવું
• છાલ કાઢવી અથવા કાપવું
• સુકવવું
• પછી કૂટવું કે પીસવું

આ બધા કાર્યોમાં વનસ્પતિ જીવ અને અન્ય સૂક્ષ્મ જીવોની હિંસાની શક્યતા રહે છે. ખાસ કરીને આદુ પોતે કંદમૂળ પ્રકારનું હોવાથી જૈન આહારમાં તેનો ત્યાગ કરવાનું કહેવાયું છે.

પરંતુ બહારથી મળતી સૂંઠ પહેલેથી જ તૈયાર થયેલી હોય છે. તેથી ગૃહસ્થ વ્યક્તિ પોતાના ઘરે આદુ સુકવવાની, કાપવાની, કૂટવાની વગેરે વધારાની ક્રિયા કરતો નથી. એટલે નવો આરંભ ઓછો થાય છે અને હિંસા વધારવાનો પ્રસંગ ઓછો બને છે.

આનો અર્થ શું સમજવો?

આનો અર્થ એવો નથી કે બહારની સૂંઠ સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ છે. જૈન દૃષ્ટિએ મૂળ ભાવ એ છે કે:

• જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં હિંસા ઓછું કરવી
• પોતાના માટે ખાસ આરંભ ન કરવો
• આહાર અને ઔષધમાં પણ સંયમ રાખવો

ઘણી પરંપરાઓમાં સૂંઠને ઔષધીય ઉપયોગ માટે મર્યાદિત રીતે માન્ય રાખવામાં આવે છે, પરંતુ રોજિંદા સ્વાદ માટે કે આસક્તિથી તેનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય માનવામાં આવતો નથી.

આધ્યાત્મિક સમજ

જૈન ધર્મમાં નિયમ પાછળનો મુખ્ય ભાવ માત્ર “ઘરની કે બહારની” વસ્તુનો નથી, પરંતુ અહિંસા, સંયમ અને આરંભ ઘટાડવાનો છે.

ઘરે બનાવવાથી વ્યક્તિ પોતે જીવહિંસાવાળા કાર્યમાં સીધો જોડાય છે. બહારથી તૈયાર વસ્તુ લેવાથી તે સીધો આરંભ ઓછો કરે છે — આ ગૃહસ્થ જીવનમાં હિંસા ઘટાડવાની એક વ્યવહારિક રીત છે.

સાર

ઘરે બનાવેલી સૂંઠ ન વાપરવાનું કારણ એ છે કે તેને બનાવવામાં કાપવું, સુકવવું, કૂટવું વગેરે આરંભ થાય છે અને જીવહિંસાની શક્યતા વધે છે. બહારથી તૈયાર લીધેલી સૂંઠમાં પોતાનો નવો આરંભ ઓછો રહે છે, તેથી કેટલીક જૈન પરંપરાઓમાં તે મર્યાદિત ઉપયોગમાં લેવાય છે.