नियम सार हे समय सार ग्रंथापेक्षा अधिक तात्विक आहे
आपले विधान अचूक नाही. नियमसार आणि समयसार—दोन्हीही अत्यंत तात्विक ग्रंथ आहेत; परंतु परंपरागत दृष्ट्या समयसाराला आत्मतत्त्वाचे सर्वाधिक शुद्ध, गहन तत्त्वज्ञान मांडणारा ग्रंथ मानले जाते, तर नियमसार हे त्याच तत्त्वज्ञानावर आधारित अंतःशुद्ध आचरण (नियम/नियमन) आणि साधनाघटक अधिक स्पष्ट करते.
संक्षेपात भेद
- समयसार (आ. कुन्दकुन्द): निश्चय नयाने “मी शुद्ध चेतना/आत्मा आहे” या अनुभूतीवर केंद्रित. जीव–अजीव, बंध–मोक्ष, सम्यग्दर्शन–ज्ञान–चारित्र यांचे शुद्ध स्वरूप उलगडते. तो मुख्यत्वे तत्त्व-दर्शनाचा ग्रंथ मानला जातो.
- नियमसार (आ. कुन्दकुन्द): ‘नियम’ म्हणजे अंतःकरणाचे नियमन. तो निश्चय आणि व्यवहार दोन्ही नयांचा समन्वय ठेवून, शुद्ध भाव-चारित्र, उपशम–निरोध, समाधि, अंतर्मुख साधना इत्यादींचे सूक्ष्म विवेचन करतो. म्हणजेच तत्त्वावर उभे राहून साधना/आचरण कसे शुद्ध करावे हे शिकवतो.
परंपरागत निष्कर्ष
- “अधिक तात्विक” असा क्रम देणे योग्य नाही; दोन्हींची दिशा एकच आहे: आत्मशुद्धि. तरीही तत्त्व-मीमांसा मांडणीमध्ये समयसार अग्रस्थ मानला जातो, आणि साधना-आचरणाच्या सूक्ष्म नियमांत नियमसार विशेष मार्गदर्शक ठरतो.
परंपरागत भेद (दिगंबर/श्वेतांबर)
- दोन्ही ग्रंथ विशेषतः दिगंबर परंपरेत अधिक प्रमाणात अभ्यासले जातात (आ. कुन्दकुन्दांचे मूलग्रंथ). श्वेतांबर परंपरेतही आदर आहे, परंतु अभ्यासाचा मुख्य आधार तत्त्वार्थसूत्र इत्यादींवर अधिक दिसतो. तत्त्वे मात्र दोन्ही परंपरांमध्ये एकसारखीच: आत्मशुद्धि, सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान, सम्यक्चारित्र.
थोडक्यात: नियमसार “जगण्याचा अंतर्गत नियम” शिकवतो, समयसार “मी कोण आहे” याची अखंड तत्त्वदृष्टी दृढ करतो. त्यामुळे “नियमसार समयसारापेक्षा अधिक तात्विक आहे” असे म्हणणे परंपरेशी सुसंगत नाही; दोन्ही परस्परपूरक आहेत.