“પર્યુષણ” એટલે આત્મા પાસે “ઉપવસ” કરવો— પોતાનાં કષાય-દોષથી દૂર રહીને નિયમ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ક્ષમાપણા દ્વારા આત્મશુદ્ધિ તરફ રહેવું. શબ્દ “પર્યુષણ” “પરિ + ઉપ + વસ”માંથી આવ્યો છે, અર્થ: આસપાસ રહી ને (ધર્મમાં) સ્થિર થવું.

મુખ્ય અર્થ

• પાપ-પ્રતિક્રમણ, સ્વાધ્યાય, ઉપવાસ/તપ, સમાયિક, પ્રભુ-ભક્તિ અને સર્વથી ક્ષમા માંગીને આત્માને શુદ્ધ કરવું.
• અંતે ક્ષમાવાણી (મિચ્છામી દુક્કડમ) દ્વારા પરસ્પર ક્ષમા માંગવી.

પરંપરા મુજબ

• શ્વેતાંબર પરંપરામાં 8 દિવસનું “પર્યుషણ” અને છેલ્લો દિવસ “સમ્વત્સરી” (મહાપ્રતિક્રમણ, ક્ષમાવાણી).
• દિગંબર પરંપરામાં 10 દિવસનું “દસ લક્ષણ પર્વ” (ઉત્તમ ક્ષમા થી ઉત્તમ બ્રહ્મચર્ય સુધીના દશ ધર્મો), અંતે અનંત ચતુર્દશી.

સારમાં: પર્યુષણ એટલે નિયમાનુશાસન સાથે પોતાની અંદર ઊતરવાનો, દોષ છોડવાનો અને ક્ષમાયાચના દ્વારા સંબંધોને નિર્મળ 만드는 પાવન પર્વ.