કાલ્પસૂત્રનો ત્રીજો અધિકાર – “સમાચારીઅધિકાર”

સારાંશ

• ત્રીજો અધિકાર મુખ્યત્વે શ્રાવણ–ભાદરવા દરમિયાન (પર્યુષણ/ચાતુર્માસ) શ્રમણો માટેના દૈનિક વર્તનના નિયમો બતાવે છે. તેને “સમાચારિ” (યોગ્ય વ્યવહાર/સંયમપૂર્વકનું ચાલ-ચલન) કહેવામાં આવે છે.
• તેનો હેતુ: અહિંસા, સંયમ અને સ્વચ્છતા જાળવી, જડજીવોને ઓછામાં ઓછો હિંસાભાવ થાય અને સધર્મીઓને શિષ્ટ રીતે ધાર્મિક જીવન જીવવામાં માર્ગદર્શન મળે.

મુખ્ય વિષયો (સરળ રીતે)

• વિહાર અને નિવાસ: ચાતુર્માસમાં એક સ્થળે સ્થિર રહેવું, વિહાર કરવો હોય તો સાવધાની સાથે જ, માર્ગમાં જીવહિંસા ટાળવા રજોહિત/મુહપટ વગેરેનું યથાવિધિ ઉપયોગ.
• સમિતિ-ગુપ્તિનું પાલન: ચાલવું, બોલવું, લેવામાં–મુકવામાં, શૌચક્રિયા વગેરેમાં અણજાણે થતી હિંસા પણ ઓછા કરવા નિયમબદ્ધ રીત.
• આહારવિધિ (ગોચરી): જમવા માટે ઘેર જવાની રીત, પદાર્થ સ્વીકારવાની લાયક–નલાયક સ્થિતિ, પાણી/વસ્તુઓની ಪರಿಶુદ્ધિ, યોગ્ય નિગ્રહ સાથે ભોજન ગ્રહણ.
• દૈનિક ક્રિયા: પ્રત્યુસ્મરણ, પ્રતિમાઓ, પ્રતિક્રમણ–આવશ્યક, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન–યોગ, પ્રશ્ચિત (પ્રાયશ્ચિત) વગેરેનું નિર્ધારિત અનુસઠાન.
• વ્યવહારશુદ્ધિ: સાધુ–સાધ્વીઓ, શ્રાવક–શ્રાવિકાઓ સાથે સંવાદની મર્યાદા, દાન–લેવામાં નિષ્પક્ષતા, લાલચ/આસક્તિથી નિવૃત્તિ.
• ઉપકરણોનો ઉપયોગ: પિચ્છી, કમંડલુ, મુહપટ વગેરેનો હેતુ અને શિસ્તપૂર્વક ઉપયોગ જેથી સૂક્ષ્મ જીવહિંસા પણ ઘટે.
• અતિચારથી બચાવ: દરેક ક્રિયામાં possible અતિચાર (ભૂલ) શું હોઈ શકે અને તેને ટાળવા જાગૃતિ.
• પરિશહજય: ગરમી-ઠંડી, ભૂખ-તરસ, માન–અમાન જેવા પરિશહોમાં ક્ષમા–શાંતિથી સ્થિતપ્રજ્ઞ રહેવાની ભાવના.

પર્યુષણ સાથેનો સંબંધ

• શ્વેતાંબર પરંપરામાં પર્યુષણ દરમિયાન કલ્પસૂત્રનું પઠન થાય છે; એ પ્રસંગે આ સમાચારિ-વિષયો સાધુ–સાધ્વીને અને સમાજને સંયમની યાદ અપાવે છે.

પરંપરાગત ભિન્નતા

• શ્વેતાંબર: કલ્પસૂત્ર સ્વીકારેલ ગ્રંથ છે; ત્રીજો અધિકાર સમાચારિ તરીકે પ્રચલિત છે.
• દિગંબર: કલ્પસૂત્ર સ્વીકારાતો નથી. સાધુવર્તન માટે પ્રામાણિક ગ્રંથો જેમ કે “મૂલાચાર” (વટ્ટકેરી), “ભગવતી આરાધના” વગેરેમાં સમાચારિ-સમાન આચારવિધી વિસ્તૃત રીતે મળેછે. તેથી ત્રીજા અધિકારની સામગ્રી શ્વેતાંબર પરંપરાને કેન્દ્રમાં રાખીને સમજાય.

આશય

• ત્રીજો અધિકાર માત્ર નિયમોની યાદી નથી; તેનો આત્મા અહિંસા, એપરિગ્રહ અને ક્ષમા-સંયમને જીવનમાં ઉતારવાનો છે, જેથી સાધના નિર્વિઘ્ન આગળ વધે અને કર્મબંધન ઘટે.

વધુ વાંચન માટે

• કલ્પસૂત્ર વિશે સરળ સમજ માટે: