કલ્પસૂત્ર (શ્વેતાંબર આગમ)માં “સાધુ સમાચારી” એટલે સાધુઓની શિસ્તપૂર્ણ, અતિ સાવચેતીભરી જીવન-પદ્ધતિ. તેનો સાર 이렇게 છે:

મૂળ આચાર

• પંચ મહાવ્રત: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરીગ્રહ.
• ત્રિગુપ્તિ: મન-ગુપ્તિ (વિચારની સંયમતા), વચન-ગુપ્તિ (વાણીની સંયમતા), કાય-ગુપ્તિ (શરીરની સંયમતા).

પાંચ સમિતિ (સાવચેતી)

• ઈર્યાસમિતિ: ચાલવામાં પ્રાણીઓનું અહિત ન થાય એવી સાવચેતી.
• ભાષાસમિતિ: બોલવામાં સત્ય, મૃદુતા અને સંયમ.
• એષણાસમિતિ: ભિક્ષા/આહાર મેળવવામાં સ્વચ્છતા, યોગ્યતા અને અહિંસાની કાળજી.
• આદાન-નિક્ષેપ સમિતિ: વસ્તુ ઉઠાવતા-મૂકતા સમયે પ્રાણીહિંસા અને અશિસ્ત ટાળવી.
• ઉત્સર્ગ સમિતિ: ત્યાગ-વિરાગ અને કાયોત્સર્ગમાં સાવચેતી.

દૈનિક સાધુ-વર્તન (કલ્પસૂત્ર મુજબ)

• ગોચરી: નિર્દોષ, યોગ્ય ભિક્ષા મેળવવી; અતિરેક, લાલચ, પસંદગી-આસક્તિ ટાળવી.
• પ્રતિક્રમણ-પ્રાયશ્ચિત: દિવસમાં નિયમિત સ્વાધ્યાય, પ્રતિક્રમણ, કાયોત્સર્ગથી દોષક્ષલન.
• વિનય: ગુરુ-વંદના, આગમપ્રતિ શ્રદ્ધા, વડીલો અને સાથી સાધુ પ્રત્યે સૌજન્ય.
• વિહાર અને ચાતુર્માસ: વિહાર વખતે અહિંસા-સાવચેતી; વર્ષાવાસમાં એકસ્થાને રહી અભ્યાસ-સાધનાનો વિકાસ.
• પરિષહ-જય: ઉષ્મા-શીત, ભૂખ-તરસ, રોગાદિ ૨૨ પરિષહોને ક્ષમાશીલતા સાથે સહન.
• અપરીગ્રહ-સંયમ: અત્યંત અલ્પ ઉપકરણ, સ્વચ્છતા, નિર્દોષતા અને નિર્લેપતા.

આ વિષયો કલ્પસૂત્રમાં વર્ણવેલી સાધુ-શિસ્તની કડકતા અને કરુણાભાવને કેન્દ્રમાં રાખે છે—ઉદ્દેશ એકમાત્ર આત્મશુદ્ધિ અને અંતે મોખ્ષમાર્ગની પ્રગતિ.

પરંપરાગત ભેદ અંગે નોંધ

• શ્વેતાંબર પરંપરામાં કલ્પસૂત્ર કાન્યિક ગ્રંથ છે અને તેમાં સાધુ સમાચારીનું સ્પષ્ટ વર્ણન મળે છે.
• દિગંબર પરંપરામાં કલ્પસૂત્ર માન્ય નથી; ત્યાં સાધુઆચારનું મુખ્ય નિયંત્રણ મૂલાચાર, ભાગવતી આરાધના વગેરે ગ્રંથો દ્વારા થાય છે. તથાપિ મૂળ તત્ત્વો—અહિંસા, સંયમ, સમિતિ-ગુપ્તિ અને પરિષહજય—બંને પરંપરામાં સમાન આત્મા ધરાવે છે.

આ રીતે, કલ્પસૂત્રમાં બતાવેલી “સાધુ સમાચારી” એ જીવનના દરેક ક્ષણે જ્ઞાન-દર્શન-ચારિત્રની પવિત્રતા જાળવવાની અતિ સાવચેતી અને નિર્મલતા છે.