“પાણીમાં પડે તો પણ પળે નહીં” (Panī-mā paḍe to paṇ paḷe nahī̃) – આ લોકોક્તિનો અર્થ Jain ધર્મમાં અસંગતા (નિરલિપ્તતા) અને અપરિગ્રહ બતાવવો છે. જલમાં રહેલી કમળપાંદડી જેવી—પાણી સ્પર્શે, પણ તેને ભીંજવી ન શકે—એ રીતે સાધક લોકવ્યવહાર, પરિવાર, ધંધા-નોકરી વચ્ચે રહીને પણ રાગ-દ્વેષ અને આસક્તિથી “ભીંજાતો” નથી. એનું જ નામ છે વિતરાગભાવ.

અર્થ (જૈન દૃષ્ટિ)

• અસંગતા: બહારની પરિસ્થિતિ આવે-જાય, અંદરની સમતાને ન હલાવે.
• અપરિગ્રહ: જરૂરી જેટલું રાખવું; બાકી વસ્તુઓ, માન-આદર, વિચાર—કાંઈનું પણ ચિત્તમાં પકડ ન રાખવી.
• કર્મબંધન ટાળવું: સમતા અને સજાગતા રહે તો કાર્ય થાય છતાં કષાય ઓછા થાય, કર્મ ઓછું બંધાય.

દિગંબર અને શ્વેતાંબર બંને પરંપરામાં તાત્પર્ય સમાન: ગૃહસ્થ હોય કે સાધુ—મૂલ સિદ્ધાંત અહિંસા, સમતા અને અપરિગ્રહ દ્વારા નિર્લેપ જીવન.

દૈનિક અનુસંધાન (સરળ રીતે)

• પરિગ્રહ-પરિમાણ: વસ્તુઓ, પૈસા, સ્ક્રીન-સમય—બધામાં “મર્યાદા” નક્કી કરો.
• ભોગોપભોગ પરિમાણ: ખાવા-પીવાની, ઉપકરણોની જરૂરિયાત સીમિત રાખો.
• સામાયિક/પ્રતિક્રમણ: રોજ થોડી વેળા સમતાનો અભ્યાસ, દિનચર્યાનું નિરિક્ષણ.
• સાવધાની (સમિતિ-ગુપ્તિ): વચન, માનસ અને કાયાની સાવચેતી—કષાય ન વધે તે જોવું.
• સેવાભાવ-દાન: માયા છૂટે અને કરુણા વધે.
• મિત્રભાવ, ક્ષમાભાવ: રાગ-દ્વેષ ઓસરે અને ચિત્ત નિર્લેપ રહે.

વધુ વાંચો: અપરિગ્રહ અને જૈન તત્ત્વોની સરળ સમજ માટે