સારું પ્રશ્ન છે. જૈન ધર્મ પ્રમાણે “ચોખા ઉડાવા” જેવી વ્યર્થ ખર્ચી કૃત્તિ અનાર્થદંડ (નકામી, વ્યર્થ કૃત્તિ) ગણાય છે. એથી બે પ્રકારનું હિંસા-પાપ વધે છે—(1) અણગણિત જીવોથી બનેલું અન્ન, પાણી, મેહનત વગેરેનો નિષ્ફળ નાશ, અને (2) મોહ-મામતા વધવાથી કર્મબંધ. તેથી ચોખા ઉડાવા કરતાં દાન કરવું શ્રેષ્ઠ છે.

જૈન દષ્ટિએ દાન કેમ કરવું?

• દયા અને જીવદયા: જરૂરિયાતમંદ પ્રાણી-માણસની ઉપકારમાં કરેલું દાન અહિંસા-ભાવને પોષે છે.
• અપરીગ્રહનો અભ્યાસ: વધારાનો જથ્થો છોડવાથી આસક્તિ ઘટે છે.
• પુણ્યસંચય: શાસ્ત્રોમાં દાનને શુભ કાર્ય ગણાયું છે, પરંતુ નિર્મોહભાવથી કરવું જરૂરી છે.

જૈન પરંપરામાં દાનના મુખ્ય પ્રકાર

• આહાર-દાન (અન્ન/પાણી/આવશ્યક વસ્તુઓ)
• ઔષધ-દાન (દવા-ચિકિત્સા સહાય)
• વિદ્યાદાન (જ્ઞાન-શિક્ષા સહાય)
• અભયદાન (જીવને હિંસાથી રક્ષા)

આ ચારેય Digambar તથા Shvetambar બંને પરંપરામાં માન્ય છે; સાધુ-સાધ્વીઓને આપવાની નિયમાવળીઓમાં પરંપરા મુજબ સૂક્ષ્મ ફરક હોઈ શકે, પણ દાનની આત્મા સમાન છે.

દાન આપતી વેળાની સરળ માર્ગદર્શિકા

• સત્પાત્ર દાન: જરૂરિયાતમંદ ગૃહસ્થ, ગૌશાળા/પાંજરાપોળ, રોગીઓ, વિદ્યાર્થી વગેરેને આપો. કીર્તિ-પ્રદર્શનથી નહીં, નિઃસ્પૃહ ભાવથી આપો.
• શુદ્ધ-અહિંસક દાન: નિર્માળ્ય, સ્વચ્છ અને શાકાહારી જ હોય.
• સમય-મર્યાદા: સાધુ-સાધ્વીઓને દાન માટે બંને પરંપરાની મર્યાદાઓનું પાલન કરવું.
• ઘરઆચાર: રાંધતા પહેલા જથ્થો માપો; વધે તો તરત વહેંચી દો; ઉશ્કેરા-ઉત્સવોમાં “ઉડાડવા” કરતાં અન્નક્ષેત્રે (યોગ્ય સ્થાને) અર્પણ કરો.

સારાંશ

• ચોખા ઉડાવવું = અનાર્થદંડ અને અપ્રયોજ્ય નુકસાન.
• દાન = દયા, અપરીગ્રહ અને પુણ્યનું સંવર્ધન. તેથી “ઉડાડવા” કરતાં “દાન” જ કરવું.

વધુ વાંચવા માટે:

• ગૃહસ્થનાં ૧૨ વ્રત અને “અનાર્થદંડ વિરમણ” વિશે સંક્ષેપમાં સમજણ
• ગૃહસ્થ માટે મર્યાદા અને વધારાનું સમાજહિતમાં વપરાશ (અપરીગ્રહ)