24 bhagwan ne moksh k samy konse tap kiye the
Sare 24 Tirthankar ne moksha ke samay samadhi-maran (sallekhana) kiya aur akhand shukla-dhyana mein sthit rahe. Yeh hi unka “param tap” tha—antim avastha tak nirahara/upavās ke saath nishkashaya shuddha dhyan.
Tap ka saral, shastriya vivaran
- Bahya (baahar ke) 6 tap: anashana (upavās), avamodarya (alpāhār), vritti‑saṅkṣepa (maryādit grahan), rasa‑parityāg (rason ka tyāg), kāya‑kleś (sahanshakti), saṃlīnatā/ekānt (ekānt–maun–upasham).
- Abhyantara (antarik) 6 tap: prāyaścitta (prashchātāp), vinaya (vinamratā), vaiyāvṛtya (sevā), svādhyāy (āgamon ka adhyayan), vyutsarga (kashay‑tyāg), dhyān—jiska shikhar shukla‑dhyān hai. Moksha ke kṣaṇ mein Tirthankar shukla‑dhyān mein hi rahte hain.
Parampara ka drishtikon
- Digambar aur Shvetambar dono paramparāon ka ekmat hai ki Tirthankar moksha samay sallekhana‑samādhi aur shukla‑dhyān mein rahte hain. Kuch aitihāsik vivarano (sthān, avadhi ādi) mein antar ho sakta hai, par “kaun‑sa tap” par sahmati hai: shukla‑dhyān sahit samādhi‑maran.
Adhik padhne ke liye