નીચે “સમવરનાં પ્રત્યાખ્યાન” માટે સરળ, પારંપરિક અને પૂર્ણ ગુજરાતી લખાણ આપ્યું છે. ગૃહસ્થ શ્રાવક/શ્રાવિકા રોજિંદી સાધનામાં અથવા ખાસ નિમિત્તે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સમવર એટલે કર્મોના પ્રવાહ (આસ્રવ)ને રોકવાનું સાધન. તે ગૂપ્તિ, સમિતિ, દશધર્મ, બાર અનુપ્રેખા, પરીષહજય અને ચારિત્રથી સિદ્ધ થાય છે. વધુ વાંચન માટે અને પ્રતિક્રમણ‑પ્રત્યાખ્યાન વિષે સંક્ષેપ માર્ગદર્શન માટે ,

સમવરનાં પ્રત્યાખ્યાનની સરળ સંપૂર્ણ વિધી (ગુજરાતી)

1) શુભ તૈયારી

• શુદ્ધ સ્થળ, સાદાં સ્વચ્છ વસ્ત્ર, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા طرف બેઠકો.
• મનમાં અહિંસા, અપ્રીગ્રહ અને ક્ષમા ભાવ જાગૃત કરો.
• શ્વેતાંબર પરંપરામાં શક્ય હોય તો સામાયિકમાં બેસી પ્રત્યાખ્યાન કરો. દિગંબર પરંપરામાં પણ નિત્ય પ્રતિક્રમણ/વંદન પછી પ્રત્યાખ્યાન લેવું ઉત્તમ.

2) મંગલાચાર

• નવકાર મહામંત્ર

“ણમો અરીહંતાણं। ણમો સિદ્ધાણં। ણમો આયરિયાણં। ણમો ઉવજ્ઝાયાણં। ણમો લોયે સવ્વસાહૂણં।”

• “મિચ્છામિ દુક્કડં” કહી સર્વ જીવ પાસેથી ક્ષમા યાચના.

3) સમવર તત્ત્વનું સ્મરણ

• ગૂપ્તિ: મન‑વચન‑કાયાનું સંયમ.
• સમિતિ: ઈર્યાવાહીકા (ચાલવામાં સાવચેતી), ભાષા, ભોજન, ઉપસ્તાન, પરિષ્કરણમાં જાગૃતિ.
• દશધર્મ: ક્ષમા, માદવ (વિનીતા), સારલ્ય, સત્ય, શૌચ, સંયમ, તપ, ત્યાગ, આકિંજન્ય, બ્રહ્મચર્ય.
• બાર અનુપ્રેખા, પરીષહજય અને ચારિત્રનું સંકલ્પ.

4) પ્રત્યાખ્યાનનો મૂળ સંકલ્પ (આ ચાર માપદંડ પ્રમાણે: દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ, ભાવ/ચેતના)

• દ્રવ્યથી, ક્ષેત્રથી, કાળથી અને ચેતનાથી હું પોતાને સ્થિર રાખીને સમવર પાલનનો આ વચન લેું છું.

5) પ્રત્યાખ્યાન પત્ર (તમે તમારા અનુરૂપ ખાલી જગ્યાઓ ભરો) A) કાળ‑પ્રત્યાખ્યાન “આજે તારીખ ____ થી ____ (સમય/તારીખ) સુધી હું પ્રમાદ છોડીને સમવર પાલનનો સંકલ્પ ધારણ કરું છું. આ અવધિ દરમિયાન હું ક્રોધ, માન, માયા અને લોભથી બચી શાંતિપૂર્વક રહીશ.”

B) ક્ષેત્ર‑પ્રત્યાખ્યાન “આજે હું ____ (ઉદાહરણ: ઘર/આ ઓરડો/આ મંદિર‑પરિસર) ની મર્યાદામાં રહી, અનાવશ્યક ગમન ન કરી, જીવહિંસા ટાળીને સમવર સાધનામાં સ્થિર રહીશ.”

C) દ્રવ્ય‑પ્રત્યાખ્યાન “આજે/આ અવધિ દરમિયાન હું નીચે જણાવેલ દ્રવ્યો/આચરણોનો ત્યાગ કરું છું:

• રાત્રિભોજનનો ત્યાગ.
• મૂળ‑કંદનું ભોજન નહીં.
• ચારે પ્રકારની અસાવધાનીથી થતી હિંસા ટાળવા અનાવશ્યક પાણી‑વપરાશ/અવિવેકી ગેસ‑ચુલ્લો/ઝાડૂ વગેરેમાં અહિંસા જાળવીશ.
• મદિરા‑માસાહાર‑મધુ‑અનુચિત ભોજન‑પેયનો ત્યાગ.
• નિંદા, અસત્ય‑વચન, ઉગ્ર ભાષા અને પરનિંદા નો ત્યાગ.”

(જરૂર મુજબ વધુ નિર્દિષ્ટ વચનો ઉમેરો: જેમ કે એકાસન/બ્યાસન, અલ્પાહાર, માઉન, નિત્ય 48 મિનિટ સામાયિક, આદિ.)

D) ભાવ/ચેતના‑પ્રત્યાખ્યાન “હું અંતરંગથી નીચેના દોષો ત્યજીશ:

• ક્રોધ ઉદ્ભવે ત્યારે તરત શાંત થવા પ્રયત્ન કરીશ.
• માન‑અહંકાર ટાળીને વિનય રાખીશ.
• માયા (કપટ) છોડીને પારદર્શકતા રાખીશ.
• લોભ છોડીને સંતુષ્ટિ રાખીશ.
• પ્રમાદ (આળસ, નિર્લજ્જતા, વિષયાસક્તિ) થી બચી જાગૃતિમાં રહીશ.

હું સતત ‘જીવ દયા’ અને ‘સમતા’ માં સ્થિર રહીશ.”

6) સંકલ્પ સૂત્રરૂપ ભાષા “મારી સ્થિરતા પ્રમાણે દ્રવ્યથી, ચેતનાથી, કાળથી અને ક્ષેત્રથી સમવરનું પ્રત્યાખ્યાન લઈ રહ્યો/રહી છું. જે જે દોષો જણાય તેમાંથી પાછો ફરું છું, અને આવનારા સમય માટે તે ન કરવાનું વચન આપું છું. આ વચનમાં અડગ રહેવા અંતરંગ શક્તિ પ્રદાન થાય.”

7) દૈનિક વ્યવહારમાં સમવર પાલન (ટૂંકા ઉપાયો)

• પાંચ સમિતિ અને ત્રણ ગૂપ્તિનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન.
• ભાષામાં અહિંસા: ધીમે, સત્ય અને હિતકારી બોલવું.
• ઉપભોગ‑પરિભોગમાં સાવચેતી; પરિમણ અને અલ્પોપયોગ.
• રોજ થોડો સમય સામાયિક/પ્રતિક્રમણ/કાયોત્સર્ગ.
• રોજની ક્ષમા‑યાચના: “મિચ્છામિ દુક્કડં”.

8) સમાપન

• કાયોત્સર્ગ: 1–3 મિનિટ નિશ્ચળ ઉભા/બેઠા રહી આત્મસ્મરણ.
• અનુમોદના: “જે આત્માઓ સમવરમાં સ્થિર, તેમને વંદન. મારા માં પણ સમવર સ્થિર થાય.”
• શુભશાંતિ: “સર્વે જીવો સુખી થાય, અહિંસામાં સ્થિર રહે.”

પરંપરા વિષે નોંધ

• શ્વેતાંબર પરંપરા: પ્રત્યાખ્યાન સામાન્ય રીતે અવશ્યક ક્રમમાં (સામાયિક, ચૌવિસંઠ/લોગસ, વંદના, અલોચના‑પ્રતિક્રમણ, કાયોત્સર્ગ, પછી પ્રત્યાખ્યાન) લેવાય છે.
• દિગંબર પરંપરા: દૈનિક/પક્ષીક/ચૌમાસિક પ્રતિક્રમણમાં અંતે નિર્દિષ્ટ સમય‑દ્રવ્ય‑ક્ષેત્ર‑ભાવનું પ્રત્યાખ્યાન લેવાય છે; દશલક્ષણ‑પર્વ અને ક્ષમાવણીમાં ખાસ ભાર મુકાય છે.

ટિપ્પણી

• પ્રત્યાખ્યાન હંમેશા પોતાની શક્તિ મુજબ, સ્પષ્ટ અને માપી શકાય એવા વચનો સાથે લો (શું‑કેટલો સમય‑ક્યાં સુધી‑કઈ બાબતોમાં).
• લીધેલા વચનમાં ફેરફાર જરૂરી બને તો પહેલા સમાપન કરીને પછી નવું પ્રત્યાખ્યાન લો.

આ લખાણ સરળ ગૃહસ્થ‑વ્યવહાર માટે છે તથા જૈન આગમ‑પરંપરાનુરૂપ ભાવ જાળવે છે. સમવર‑તત્ત્વ અને પ્રતિક્રમણ‑પ્રત્યાખ્યાનની વધુ સરળ સમજ માટે ઉપરના સંદર્ભો જુઓ: