Arihantdev nu Charitra (સહજ સમજૂતી)

1) કોણ છે “અરિહંત”?

• ‘અરિ’ = આંતરિક શત્રુો (ક્રોધ, માન, માયા, લોભ), ‘હંત’ = હનન કરનાર. એટલે જેમણે ચાર ઘાતિયા કર્મો (જ્ઞાનावरणીય, દર્શનાવરણીય, મોહનીય, અંતરાય) સંપૂર્ણ ક્ષય કરી દીધા હોય, તેઓ “અરિહંત” કહેવાય. તેમને કેવળ જ્ઞાન-દर्शन પ્રગટે છે અને તેઓ સંપૂર્ણ વિત્રાગ હોય છે.
• નમોકાર મંત્રનું પ્રથમ પદ “ણમો અરિહંતાણं” તેમના પ્રત્યે વંદના છે.

2) અરિહંતના આંતરિક ગુણ (ચાર અનંત ગુણ)

• અનંત જ્ઞાન, અનંત દર્શન, અનંત સુખ, અનંત વીર્ય.
• સંપૂર્ણ વિત્રાગતા: આસક્તિ-દ્વેષ શૂન્ય, બધાની કલ્યાણભાવથી ઉપદેશ.
• અખંડ ક્ષમા, કરુણા, સમત્વ અને નિરહંકાર ભાવ.

3) પૂર્ણ ચરિત્ર (વિત્રાગાચાર)

• પાંચ મહાવ્રત (અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય, અપરીગ્રહ) પારમાર્થીક રીતે સ્વયંસિદ્ધ બને છે; કોઈ પ્રયત્ન કર્યા વગર સ્વભાવથી જ પાલિત થાય છે.
• તેમને કદી રાગ-દ્વેષ, કષાય, પ્રયોજન વગેરે નથી; તેઓ માત્ર જીવહિત માટે ઉપદેશ આપે છે (દિવ્યધ્વનિ).

4) ઉપદેશ અને પ્રતાપ

• સમવશરણ: સર્વ જીવોને સમાન ઉપદેશ મળવો એ માટે દેવે રચેલું મહાદિવ્ય ઉપદેશમંડપ.
• દિવ્યધ્વનિ: તેમણે બોલ્યા વિના સર્વેને પોતાની-પોતાની ભાષા પ્રમાણે સમજનાર અવાજ પ્રગટે છે.
• અષ્ટ પ્રતიჹર્ય (આઠ દૈવી વિશેષતા): સિંહાસન, ચૈત્યવૃક્ષ, ભામંડળ/પ્રભામંડળ, છત્ર, ચામર, દેવદુંદુભિ, પુષ્પવર્ષા, દેવોની આરાધના – આ બધું તીર્થંકર અરિહંતના સમીપ પ્રગટે છે.

5) તીર્થંકર અરિહંત અને સામાન્ય અરિહંત

• તીર્થંકર અરિહંત: તીર્થંકર નામકર્મના કારણે તેઓ ચારગણી સંઘ (સાધુ, સાધ્વી, શ્રાવક, શ્રાવિકા) સ્થાપે છે, અગણિત જીવ માટે મુક્તિમાર્ગને ફરી પ્રગટ કરે છે.
• સામાન્ય અરિહંત: કેવળજ્ઞાની તો બને છે, પણ તીર્થ સ્થાપના એમના દ્વારા નથી થતી.
• નિર્વાણ સમયે બાકી રહેલા અઘાતિયા કર્મો પણ ક્ષીણ થાય અને તેઓ સિદ્ધપદે સ્થિર થાય છે.

6) દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત ભેદ-ઉલ્લેખ

• બંને પરંપરામાં અરિહંતના તત્ત્વ, કેવળજ્ઞાન, વિત્રાગતા, દિવ્યધ્વનિ અને સમવશરણ સ્વીકાર્ય છે.
• પ્રતિમાઓ/આલંકારમાં ભેદ: દિગંબર પરંપરામાં તીર્થંકર પ્રતિમા નિર્વસ્ત્ર અને અલંકારરહિત, શ્વેતાંબરમાં વસ્ત્ર-આલંકાર દર્શાવવામાં આવે છે. આ બાહ્ય ભેદ છે; આધ્યાત્મિક ગુણ બંનેમાં સમાન માન્ય છે.

7) આપણે માટે આરાધના શું?

• અરિહંતના ચરિત્રમાંથી પાઠ: અહિંસા, ક્ષમા, સમત્વ, અપરીગ્રહ અને સત્યની દિશામાં દૈનિક પ્રયત્ન.
• નમોકાર મંત્રનું સ્મરણ, સ્વાધ્યાય, સ્વાનુશાસન અને પરોપકાર ભાવથી ચાલવું – એ જ અરિહંત ચરિત્રની ઉપાસના.

સારમાં: અરિહંતદેવનું ચરિત્ર પુરણ વિત્રાગતા અને અનંત ગુણોથી પ્રસ્ફૂટિત છે. તેઓ જીવમાત્રને મુક્તિમાર્ગ બતાવે છે, અને આપણે તેમના ગુણોને જીવનમાં ઉતારીને પ્રગતિ કરવી – એ જ સાચો આરાધનમાર્ગ છે.