પર્યુષણ વિશે એક લાંબો વાંચન-અનુચ્છેદ (ગુજરાતી)

જૈન ધર્મમાં પર્યુષણ પવિત્રતા, આત્મવિચાર અને ક્ષમાયાચનાનો મહાપર્વ છે. વર્ષ દરમિયાન ભલે આપણે રોજિંદા કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહીએ, પરંતુ આ કેટલાક દિવસો આત્માને કેન્દ્રમાં રાખી જીવને શુદ્ધ કરવાની વિશેષ તક આપે છે. “પરી” એટલે ચારેબાજુથી અને “ઉષણ” એટલે નજીક રહેવું—અર્થાત્ આ દિવસોમાં સાધના, નિયમ અને શ્રીમદ્ આત્મતત્ત્વને ચારેબાજુથી આવરી લઈ પોતાના આંતરિક સ્વરૂપની નજીક જવું. શ્વેતાંબર પરંપરામાં પર્યુષણ સામાન્ય રીતે આઠ દિવસ ચાલે છે અને અંતે સંवत્સરી પ્રતિક્રમણથી પૂર્ણ થાય છે; દિગંબર પરંપરામાં ત્યારબાદ દશ દિવસનું “દશ લક્ષણ પર્વ” ઉજવાય છે, જેમાં દસ ઉત્તમ ગુણોની આરાધના થાય છે. બંન્ને પરંપરાનો હેતુ એક જ છે—આત્મશુદ્ધિ, અહિંસા અને ક્ષમા.

આ પર્વ દરમિયાન ઉપવાસ, એકાસન, આયંબિલ, પૌષધવ્રત જેવા નિયમોથી ઇન્દ્રિયજીત બનીએ છીએ. નિયમો માત્ર શરીરને કષ્ટ આપવા માટે નથી, પરંતુ મનને સંયમમાં રાખી ચિંતન-મંથન માટે અનુકૂળ અવસ્થા બનાવવાનો ઉપાય છે. સ્વાધ્યાય, પાઠ, પ્રતિક્રમણ અને સદ્ગ્રંથ વાંચન દ્વારા આપણે ભૂલ-દોષોને ઓળખી દુર કરીએ છીએ. શ્વેતાંબર સમાજમાં કલ્પસૂત્રના પાઠ, ભગવાન મહાવીરના જન્મકલ્યાણકના સ્મરણ, સાધુ-સાધ્વીઓના સંઘવાસ અને પ્રવચનોનો અનન્ય માહોલ રહે છે. દિગંબર સમાજમાં દશ લક્ષણ પર્વ દરમિયાન ઉત્તમ ક્ષમા, માર્દવ, આર્જવ, શૌચ, સત્ય, સંયમ, તપ, ત્યાગ, અકિંચન્ય અને બ્રહ્મચર્ય—આ દશ ગુણોને જીવનમાં ઉતારવાનો સંકલ્પ કરવામાં આવે છે. દરેક ગુણનું મનન આપણા સ્વભાવને નરમ, સીધું, શુદ્ધ અને નિર્લેપ બનાવે છે.

પર્યુષણનો હ્રદય છે—પ્રતિક્રમણ અને ક્ષમાયાચના. દિવસભરની, પખવાડિયાની અથવા વર્ષભરની ભૂલો માટે ભાવથી “ઉત્તમ ક્ષમા”નું અનુરોધ કરીએ છીએ. “મિચ્ચામિ દુકડં” કહેવું માત્ર પરંપરાગત શબ્દોચ્ચાર નથી; તેનું ભાવાર્થ છે—મારા કારણે જ્ઞાનપૂર્વક અથવા અજાણતા કોઈને દુઃખ પહોંચ્યું હોય તો તે બધું મારે તરફથી શૂન્ય માનશો. ક્ષમા માગવામાં નમ્રતા છે, અને ક્ષમા આપવા માં કારુણ્ય છે; બંન્ને સાથે મળે ત્યારે સમાજમાં પ્રેમ, વિશ્વાસ અને સમરસતા વધે છે.

આ દિવસોમાં અહિંસા પર વિશેષ ભાર મુકાય છે. આહારમાં સાવચેતી, કાળજીપૂર્વક જીવન-સંરક્ષણ, સૂક્ષ્મ જીવીઓ સુધીની કરુણા—આ બધી બાબતો પર્યુષણની અનુભૂતિને ઊંડો બનાવે છે. અપરીગ્રહનો અભ્યાસ પણ એટલો જ અગત્યનો છે: અનાવશ્યક વસ્તુઓથી મુક્ત થવું, ભોગ-વિલાસનો ત્યાગ, દાન અને વહેચાણથી હૃદયને હળવું કરવું. જ્યારે આસક્તિ ઓછું કરીએ છીએ ત્યારે આંતરિક આનંદ વધે છે.

સ્વાધ્યાય પર્યુષણનો આત્મા સમી છે. આગમોના પાઠ, તત્ત્વચર્ચા, આર્યિકા-મુનિઓના ઉપદેશ, વ્રત-નિયમોની સમજણ—આ બધું મળીને જીવનને દિશા આપે છે. શ્રાવક-શ્રાવિકાઓ માટે અનુવ્રતોનું પાલન, સત્સંગમાં બેસવું, સાધુ-સાધ્વીઓની સેવા અને વિહારયાત્રાઓમાં સહયોગ—આ બધું પાપક્ષય અને પુણ્યવૃદ્ધિનું કારણ બને છે. પર્યુષણના દર દિવસે આપણે કઈક છોડીએ છીએ—ક્યારેક રાગ-દ્વેષ, ક્યારેક સ્વાર્થ, ક્યારેક ખરાબ વાણી—અને કઈક અપનાવીએ છીએ—શાંતિ, સત્યતા, દયાભાવ, સમતા.

સમવત્સરીનો દિવસ પર્યુષણનું પરિપૂર્ણ ફળ છે. સંધ્યાકાળે સમવત્સરી પ્રતિક્રમણ થકી પોતાને કડક અરીસો બતાવીએ છીએ: “મેં વિચાર, વાણી, અને કાયાથી જે ભૂલો કરી, તે બધું હું સ્વીકારું છું.” પ્રતિક્રમણના સૂત્રો માત્ર ઉચ્ચાર નથી; તે એક સજાગ જીવનશૈલીની યાદ છે—દરરોજ થોડો સમય આંતરમુખી બની આત્માને પૂછવું કે “હું ક્યા તરફ જઈ રહ્યો છું?” જ્યારે આપણે આ પ્રશ્ન સચ્ચાઈથી પૂછીએ છીએ, ત્યારે માર્ગ સ્પષ્ટ થાય છે.

દિગંબર પરંપરામાં આવતા દશ દિવસ દશ લક્ષણ પર્વ રૂપે ઉજવાય છે. દરેક દિવસ એક ગુણને સમર્પિત હોય છે—ઉદા. ઉત્તમ ક્ષમા દિન પર આપણે ક્ષમાશીલ બનવાના સંકલ્પને ગાઢ કરીએ છીએ, ઉત્તમ શૌચ દિન પર આંતરિક-બાહ્ય શુદ્ધિનું મર્મ સમજીએ છીએ, ઉત્તમ તપ દિન પર શરીર-મન બંનેને શુદ્ધ કરવા તપશ્ચર્યા કરીએ છીએ. આ દિનચર્યા જીવનમાં સ્થિર થાય ત્યારે પર્યુષણ માત્ર કેલેન્ડરના દિવસો સુધી સીમિત નથી રહેતું; તે સમગ્ર વર્ષને પ્રકાશિત કરે છે.

પર્યુષણ આપણને શીખવે છે કે સચ્ચી ઉજવણી બહાર નથી, અંદર છે. શાંતિથી જાગવું, અહિંસા સાથે જીવવું, સત્ય બોલવું, ઓછામાં સંતોષ માનવો, ઈર્ષ્યા-દ્વેષ છોડવો, અને દરેક પ્રાણીમાં આત્માને નિહાળવો—આ જ પર્યુષણની સાચી પૂજા છે. જ્યારે આપણે દિલથી “મિચ્ચામિ દુકડં” કહીએ છીએ, ત્યારે એ શબ્દો માત્ર હોઠ પર નથી રહેતા; તે આપણા વર્તનમાં, દૃષ્ટિમાં અને નિર્ણયો માં ઝળહળી ઊઠે છે. એવી ક્ષમા, એવો સંયમ અને એવી સમતા જ જૈન ધર્મની ધડકન છે.

આ રીતે પર્યુષણ ઉત્સવ નહિ, ઉત્થાન છે—પોતાને ઉંચા ઉદ્દેશ તરફ ઉઠાવવાનો. થોડું ઓછું લેવાં, થોડું વધારે આપવાં, થોડું ધીમું બોલવાં, થોડું ઊંડું વિચારવાં—અને બહુ વધારે પ્રેમ કરવાં. પર્યુષણનાં આ અમૂલ્ય દિવસો સૌનાં જીવનમાં શાંતિ, સદ્બુદ્ધિ અને આત્મપ્રકાશ લાવે—એવી ભાવપૂર્વક પ્રાર્થના. મિચ્ચામિ દુકડં.