सैतवाल (स्वहितवाल / सेतवाल) जैनांचा इतिहास – सोप्या शब्दांत

१. कोण आहेत सैतवाल जैन?

• सैतवाल / स्वहितवाल हे मुख्यतः दिगम्बर जैन समुदाय आहे.
• जास्त करून महाराष्ट्रात (विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश, काही पश्चिम महाराष्ट्र), तसेच कर्नाटक व मध्यप्रदेशातही त्यांची वस्ती आहे.
• भाषा प्रामुख्याने मराठी, काही ठिकाणी कन्नड.

२. नावाचा अर्थ व उगम

• “स्व‑हित‑वाल” म्हणजे स्वतःच्या आत्म्याच्या हितासाठी जगणारे – असा परंपरागत अर्थ सांगितला जातो.
• काही ठिकाणी “सेतवाल / सेहितवाल” अशीही लिहिले जाते.
• समुदायाची स्वतःची जैन परंपरेतली कथा अशी आहे की –

- पूर्वी काही क्षत्रिय वंश देक्‍खन भागात आले - त्यांनी जैन मुनी, तीर्थक्षेत्रे व साधु‑साध्वींना रक्षण केले - हळूहळू ते स्वतःही जैन धर्मात स्थिर झाले व पुढे याच पासून सैतवाल / स्वहितवाल समुदाय विकसित झाला. (ही पारंपरिक कथा आहे; पुरातत्त्व वा शिलालेखातून थोडे थोडे संदर्भ मिळतात.)

३. पारंपरिक व्यवसाय इतिहासात सैतवालांचा मुख्य व्यवसाय –

• शिंपी (टेलरिंग) – कपडे शिवणे
• कापड, दुकानदारी, सावकारी
• काही भागात चांदीचे दागिने, विणकाम, तेल घरणे इ.

आज मात्र सर्व क्षेत्रांत – शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय – सर्व प्रकारच्या कामात लोक आहेत.

४. उपसमुदाय / पोटजाती परंपरेने दोन मुख्य गट सांगितले जातात –

• सेतवाळ / सेटवाल – प्रामुख्याने व्यापारी, दुकानदार, सावकार
• स्वहितवाळ / स्वहितवाल – प्रामुख्याने शिंपी इ.

आजकाल दोघांना मिळूनच “सैतवाल जैन” असे म्हटले जाते; सामाजिक‑धार्मिक जीवनात फार वेगळेपणा ठेवला जात नाही.

५. धार्मिक परंपरा

• दिगम्बर जैन आगम, आचार, पूजा‑पद्धती यांच्यावर चालणारा समुदाय.
• दक्षिण भारतातील दिगम्बर परंपरेबरोबर संबंध – उदा. काही शिलालेखांत “सेहितवाळ जातीचा” माणूस जीनप्रतिमा प्रतिष्ठा करीत असल्याचा उल्लेख आहे (शक १५५९ चा संदर्भ).
• प्रतिमा‑पूजक, मंदिर, तीर्थ‑यात्रा, व्रत‑उपवास, पारणे, संथारा / सल्लेखना इ. सर्व मुख्य दिगम्बर प्रथांचा स्वीकार.

६. विद्वान व साधु‑संत सैतवाल समाजातून अनेक दिगम्बर आचार्य व कवी‑पंडित झाले, त्यात विशेष उल्लेख केला जातो –

• आचार्य आर्यनंदी जी – २० व्या शतकातील प्रसिद्ध दिगम्बर आचार्य, महाराष्ट्रात अनेक जैन शाळा व गुरुकुल स्थापनेचे त्यांचे मोठे योगदान मानले जाते.
• पूर्वकालीन काही दिगम्बर ग्रंथकार, जसे पासकीर्ति, ब्रह्ममतीसागर, नेमसागर इत्यादी, हे या समुदायात जन्मले असे संशोधक सांगतात.

७. आधुनिक संघटना व समाजजीवन

• आज सैतवाल जैनांचे अनेक प्रादेशिक व अखिल भारतीय संघ, सभासंस्था, विद्यार्थी वसतीगृहे, शैक्षणिक ट्रस्ट वगैरे आहेत.
• शिक्षण, जैन शास्‍त्र‑अध्ययन, दान, आरोग्यशिबिरे, युवक‑कार्यक्रम, महिला मंडळ, छात्रवृत्ती योजना अशा माध्यमातून समाजधर्मसेवा चालते.
• बहुतेक ठिकाणी मंदिरांमध्ये प्रवचन, स्वाध्याय, पर्युषण, दशलक्षण, दिगम्बर पंचमहाव्रत‑उपदेश यांवर भर दिला जातो.

८. सारांश

• सैतवाल / स्वहितवाल हे प्राचीन दिगम्बर जैन समुदाय असून,

- उगम परंपरेनुसार क्षत्रिय रक्षणकर्त्यांपासून - व्यवसायाने पारंपरिक शिंपी व व्यापारी - आज शैक्षणिक व सामाजिकदृष्ट्या प्रगत, संघटित आणि धर्मनिष्ठ असा समाज आहे.

अधिक वाचण्यासाठी आपण येथे पाहू शकता