सैतवाल जैनांचा इतिहास (संक्षिप्त पण जास्तीत जास्त पूर्ण स्वरूपात)

१. सैतवाल जैन कोण?

• सैतवाल / सेतवाल / सहितवाल ही प्रामुख्याने दिगंबर जैन समाजाची शाखा आहे.
• हे लोक जास्त करून महाराष्ट्रात (पुणे, सातारा, सोलापूर, कोल्हापूर, बेलगाव सीमाभाग वगैरे) तसेच कर्नाटकमध्ये आणि थोड्या प्रमाणात इतर राज्यांत आढळतात.
• भाषेने प्रामुख्याने मराठी जैन म्हणून ओळखले जातात, काही ठिकाणी कन्नड प्रभावही दिसतो.

तुम्ही सैतवाल समाजाच्या उत्पत्तीबद्दल थोडक्यात माहिती इथेही वाचू शकता

---

२. उत्पत्तीविषयी पारंपरिक मान्यता

जैन परंपरेतील कथनानुसार –

• प्राचीन काळी दक्षिण/दख्खन भागात (आजचा महाराष्ट्र–कर्नाटक) जैन मुनी, तीर्थक्षेत्रे आणि बसत्या यांचे रक्षण करण्यासाठी काही क्षत्रिय कुल जैन धर्म स्वीकारून तिथे स्थायिक झाले.
• काळानुसार या जैन क्षत्रियांचे स्वतंत्र समाजरूप झाले आणि पुढे यांना सैतवाल / सेतवाल म्हणून ओळखू लागले.
• म्हणून काही ठिकाणी त्यांना “मराठी दिगंबर जैन क्षत्रिय” असा उल्लेखही सापडतो.

ही परंपरा ऐतिहासिक कागदोपत्री फार स्पष्ट नसली, तरी “जैन धर्मरक्षणासाठी शस्त्र उचलणारे व नंतर व्यापार–व्यवसायाकडे वळलेले क्षत्रिय” अशी त्यांची साधारण पारंपरिक ओळख सांगितली जाते.

---

३. समाजरचना व उपशाखा

इतिहासात सैतवाल समाजात व्यवसायावरून दोन मुख्य गट सांगितले जातात –

1. सेतवाल / सेटवाळ

- कापड, किरकोळ व्यापार, सावकारी इ. मध्ये गुंतलेले - गावोगावी दुकाने व वहिवाट करणारे

1. स्वहितवाल / सहितवाल

- शिवणकाम, टेलरिंग, हातमाग इ. व्यवसायाशी संबंधित - हळूहळू हेही इतर व्यापार व शिक्षण-नोकरीकडे वळले

आजच्या काळात दोन्ही गटांमधील भेद व्यवहारात मोठ्या प्रमाणात कमी झाले आहेत; सर्वजण स्वतःला सरळ “सैतवाल जैन” असेच म्हणतात.

---

४. धार्मिक परंपरा

• संप्रदाय – बहुसंख्य सैतवाल दिगंबर परंपरेचे आहेत.
• पूजा–उपासना –

- दिगंबर जैन मंदिर, जिनालय, देवालयांत नियमित पूजा, अभिषेक, पञ्चामृत, आरती इ. - पर्युषण, आयंबिल ओली, तप–पर्याय, प्रतिमा पूजन, पंचकल्याणक प्रतिष्ठा इ. मध्ये सक्रिय सहभाग.

• आचार –

- शाकाहार, विशेषतः कांदा–लसूण टाळणे (बहुतेक कुटुंबे) - रात्रौ अन्न न घेणे, चातुर्मासात विशेष नियम पाळणे इ.

• आचार्य–मुनि संपर्क –

- दिगंबर मुनि–आर्यिका संघांचे चातुर्मास, प्रवचन, दीक्षा कार्यक्रमात उत्साहाने भाग; - काही क्षेत्रांतून मुनिदीक्षा / आर्यिकादीक्षा झाल्याच्या नोंदी मिळतात.

---

५. ऐतिहासिक केंद्रे व वस्ती

सैतवाल जैनांची अधिक वस्ती प्रामुख्याने –

• पुणे, सातारा, सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर, उस्मानाबाद, लातूर तसेच
• उत्तर कर्नाटक – बेलगाव, धारवाड,Bijapur परिसर इ.
• अनेक ठिकाणी जैन मंदिरे, धर्मशाळा, भिक्शाशाळा, छात्रालय, ट्रस्ट इत्यादींमध्ये सैतवाल समाजाचा देणगी–योगदानाचा ठसा दिसतो.

---

६. शिक्षण, व्यवसाय व सामाजिक बदल

पूर्वी

• व्यापारी, लहान उद्योग, कापड, धान्य, सावकारी, शिवणकाम असे पारंपरिक व्यवसाय.
• गावोगावी छोटी पण स्थिर जैन वस्ती, त्यात धर्म–संस्कारांना जास्त महत्त्व.

आत्ताच्या काळात

• शिक्षणाकडे मोठा कल – डॉक्टर, इंजिनीअर, चार्टर्ड अकाउंटंट, सरकारी व खासगी नोकरी, आयटी, उद्योगपती असे विविध क्षेत्रांत सैतवाल जैन आढळतात.
• जैन युवक मंडळ, महिला मंडळ, ट्रस्ट यांच्याद्वारे –

- सामूहिक स्वाध्याय, प्रवचन, अन्नदान, आरोग्य शिबिरे, शैक्षणिक मदत, वधू–वर परिचय मेळावे इ. चालतात.

---

७. धर्मसेवा व वैशिष्ट्यपूर्ण योगदान

इतिहासात व आधुनिक काळात सैतवाल समाजाने –

• अनेक जैन मंदिरे, जिनालये, तीर्थक्षेत्र विकास यासाठी उदारपणे दान दिले.
• काही ठिकाणी जैन शाळा / छात्रालय / पाठीमागे आर्थिक मदत यांद्वारे

- गरीब जैन मुलांना शिक्षणाची संधी.

• अनन्य जैननिष्ठा आणि साध्या–संयुक्त जीवनशैली यासाठी समाज प्रसिद्ध.

---

८. इतर जैन समाजांशी संबंध

• महाराष्ट्रातील कासार, अग्रेसर, परदेशी, ओसवाल, गुर्जर, बियाणी इ. जैन समाजांशी सैतवालांचे धर्मिक संबंध खूप जवळचे आहेत.
• मंदिरे, संघयात्रा, तप–अनुष्ठान, प्रवचन–संदर्भात सर्व जैन समाज एकत्र येतात;
• परंतु विवाह–व्यवहार मात्र प्रामुख्याने आपल्या सैतवाल समाजातच होतो (जरी आता मिश्र विवाह हळूहळू वाढू लागले आहेत).

---

९. आजची स्थिती (संक्षेपात)

• संख्या इतर मोठ्या जैन समाजांपेक्षा कमी, पण संघटित व धर्माभिमानी.
• महाराष्ट्रातील अनेक जैन धार्मिक कार्यक्रमांत सैतवाल समाजाचा लक्षणीय सहभाग.
• तरुण पिढी शिक्षित, शहरांकडे व परदेशातही स्थलांतर, पण जिनवाणी, तप–त्याग, पूजा, पर्युषण यांशी जिव्हाळा तसाच टिकून आहे.

---

निष्कर्ष सैतवाल जैनांचा इतिहास हा –

• जैन धर्मरक्षणासाठी उभे राहिलेले क्षत्रिय,
• नंतर व्यापार व कारागिरीकडे वळलेले,
• आणि आजच्या काळात उच्च शिक्षण, नोकरी–उद्योगात पुढे गेलेले,

असा सातत्याने धर्मनिष्ठा + परिश्रम + साधेपणा यांचा प्रवास आहे.

ही माहिती परंपरागत व सर्वसाधारण ऐतिहासिक धाग्यांवर आधारित असून, स्थानानुसार काही तपशील वेगळे असू शकतात; पण एकूण सैतवाल जैन समाजाचा हा सर्वमान्य, साधारण इतिहास मानला जातो.