“Dhajā / Dhwaja” (ધ્વજ) નો જૈન ધર્મમાં બહુ સુંદર આધ્યાત્મિક અર્થ છે. આ માત્ર કપડાનું ઝંડું નથી.

1. ધર્મ‑વિજયનું પ્રતિક

• જૈન ધર્મમાં ધ્વજને “ધર્મ ધ્વજ / વિજય પતાકા” કહેવામાં આવે છે.
• તેનો અર્થ છે –

- અહિંસા, સત્ય અને સંયમની વિજય - ક્રોધ, માન, મایا, લોભ જેવી આંતરિક કષાય પર જીત

અર્થાત્ – બહારનું ઝંડું actually અંદરના શત્રુઓ પર વિજયનું સ્મરણ કરાવે છે.

2. અષ્ટમંગલમાં ધ્વજ

ખાસ કરીને દિગંબર પરંપરાના અષ્ટમંગલ (૮ શુભ ચિહ્નો)માં

• “ધ્વજ (flag)” એક મુખ્ય મંગલ છે.
• એ આપણને યાદ કરાવે છે કે

- સાચું મંગલ, સાચી “વિજય” એટલે સમ્યક દર્શન, સમ્યક જ્ઞાન, સમ્યક ચારિત્રમાં સ્થિર રહેવું.

(Aṣṭamaṅgal વિશે વધુ વાંચવા માટે અહીં જોઈ શકો છો )

3. ૧૪ સ્વપ્નોમાં ધ્વજ

ભગવાન મહાવીરની માતા ત્રિશલા દેવીનાં ૧૪ શુભ સ્વપ્નોમાં પણ

• એક સ્વપ્ન “વિજય ધ્વજ / ધ્વજ”નું છે.
• તેનો અર્થ:

- ધર્મની ધ્વજા ઊંચી રાખનાર મહાન આત્મા જન્મ લેશે, - સત્ય અને ધર્મની નિશ્ચિત વિજય થશે. (૧૪ સ્વપ્ન વિશે સરળ વર્ણન અહીં પણ મળી શકે છે )

4. જિનાલયમાં ધજા ચડાવવી

મંદિરમાં ધ્વજ ચડાવવાની પ્રથા:

• તે તિર્થંકર અને ધર્મ પ્રત્યે ભાવ, કૃતજ્ઞતા અને ઉજવણીનું પ્રતિક છે.
• સંદેશો એવો છે કે –

- “આ સ્થાને ધર્મની ધ્વજા લહેરાઈ રહી છે, અહીંથી અહિંસા‑સંયમનો સંદેશ ફેલાવો.”

5. વિજય પતાકા યંત્ર

કેટલાં શ્વેતાંબર / દિગંબર ઉપાસના‑પરંપરામાં

• “વિજય પતાકા યંત્ર” પણ વપરાય છે –

- જે ધર્મ‑ધ્વજનું યંત્રરૂપ પ્રતિક છે, - અને ઈચ્છા નહીં, પણ અંતરંગ શુદ્ધિ અને કષાય વિજય માટે સાધન બને છે। વિજય પતાકા વિશે વધુ વિગત અહીં વાંચી શકો છો

---

સાર: જૈન ધર્મમાં “ધજા”નું મુખ્ય મહત્વ બહારની વિજય નહીં, આંતરિક વિજય છે –

• કષાય પર સંયમની ધ્વજા
• અહિંસા, સત્ય, તપ, દયા અને સમતા ની ધ્વજા

જ્યારે પણ જિનાલય પર, ચૈત્યપરિષણમાં કે અષ્ટમંગલમાં ધ્વજ જોવો, એ સમયે સ્મરણ કરવું: “મારે પણ મારા અંદર ધર્મની ધ્વજા ઊંચી રાખવી છે.”