सैतवाळ जैन समाजाचा अर्वाचीन (नवीन काळातील) इतिहास – थोडक्यात व सोप्या शब्दांत:

1. समाजाची ओळख

• सैतवाळ / स्वहितवाल हा प्रामुख्याने दिगंबर जैन समाज आहे.
• महाराष्ट्रात (विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश, काही प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्र) आणि शेजारच्या भागात (कर्नाटक, मध्यप्रदेश इ.) हा समाज आढळतो. ( en.wikipedia.org)

1. जुन्या पारंपरिक व्यवसायातून बदल

पूर्वी सैतवाळ समाजाचे प्रमुख व्यवसाय होते:

• शिवणकाम (टेलर)
• कापड विणकाम, चोळी/बोडीस बनवणे
• चांदीचे दागिने बनवणे
• तेल घाण्यावर तेल काढणे इ. ( saitwaljain.com)

अर्वाचीन काळात (१९वे–२०वे शतक, विशेषतः ब्रिटिश काळानंतर):

• अनेक कुटुंबे कापड व्यापार, सोन्या–चांदीच्या दुकाने, धान्य–किराणा, तेल–तिळवण, सावकारी इ. व्यवसायाकडे वळली.
• पुढे शिक्षण वाढल्यावर डॉक्टर, इंजिनिअर, शिक्षक, सरकारी नोकरी, आयटी, उद्योगपती असे नवे व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारले गेले.

1. खेड्यातून शहरांकडे स्थलांतर

• पूर्वी बहुतेक सैतवाळ कुटुंबे लहान गावे–खेडी व तालुक्याच्या ठिकाणी राहायची.
• २०व्या शतकात हळूहळू नागपूर, औरंगाबाद, जळगाव, अमरावती, अकोला, पुणे, मुंबई, नांदेड, लातूर इ. शहरांकडे मोठी स्थलांतर झाली.
• शहरांत जैन मंदिर, धर्मशाळा, समाज मंडळे, विद्यार्थी वसतीगृहे यामुळे समाज संघटित झाला.

1. धार्मिक–आध्यात्मिक जीवनात बदल

• सैतवाळ समाज दिगंबर परंपरेचा असल्यामुळे: प्रतिक्रमण, पोषध, उपवास, संवर–निर्जरा यावर भर, साधू–आर्यिका, भट्टारक यांचा आदर अशी पारंपरिक रचना टिकून आहे. ( en.wikipedia.org)
• अर्वाचीन काळात

- दाक्षिण भारत जैन सभा व इतर जैन संस्थांच्या प्रभावाने शिक्षण, व्यसनमुक्ती, साधेपणा, मूर्ती–मंदिर संरक्षण, पाठशाळा, स्वाध्याय यावर विशेष भर आला. ( en.wikipedia.org) - अनेक ठिकाणी जैन पाठशाळा, प्रवचन, संस्कार वर्ग यांची परंपरा मजबूत झाली.

1. संघटना, महासंघ व सामाजिक कार्य

नवीन काळात समाजाने स्वतःच्या संघटना उभारल्या, उदा.:

• सर्व महाराष्ट्र / अखिल भारतीय स्तरावर “अखिल दिगंबर जैन सैतवाळ संस्था” सारख्या संघटना (नावे स्थानानुसार वेगवेगळी असू शकतात) – ज्यांचा उद्देश:

- शिक्षणवृत्ती (स्कॉलरशिप), गरीब विद्यार्थ्यांना मदत - विवाह परिचय मेळावे, सामूहिक विवाह - रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासण्या, आपत्तीग्रस्तांना मदत - जैन तीर्थ–मंदिरांची सेवा, जीर्णोद्धार, यात्रांचे आयोजन ( saitwaljain.com)

1. शिक्षण व सुधारणा चळवळी

• २०व्या शतकात शिक्षणावर विशेष भर देणारे अनेक गृहस्थ, साधू–साध्वी पुढे आले.
• स्त्री–शिक्षण, लवकर लग्न कमी करणे, अनावश्यक खर्च टाळणे, अहिंसा–शाकाहार–व्यसनमुक्त जीवन याकडे समाजाचा कल वाढला.
• मुलं–मुली दोघींनाही उच्च शिक्षण, प्रोफेशनल करिअर करण्यास प्रोत्साहन मिळू लागले.

1. सैतवाळ समाजातील नामवंत जैन व्यक्ती

• आचार्य आर्यनंदीजी (जन्म १९०७) – हे आधुनिक काळातील सैतवाळ समाजातून उदयास आलेले सुप्रसिद्ध दिगंबर आचार्य होते. त्यांनी महाराष्ट्रात जैन धर्मप्रचार, पाठशाळा, शिक्षणसंस्था आणि साधु–संस्कृती यासाठी महत्त्वाचे कार्य केले. ( en.wikipedia.org)
• याखेरीज अनेक ज्ञानी पंडित, कवी, ग्रंथकार व समाजनेते (ज्यांनी जैन पाठ, ग्रंथ, चरित्रे लिहिली) सैतवाळ समाजातून झाले आहेत. ( en.wikipedia.org)

1. आजचा सैतवाळ समाज – प्रमुख वैशिष्ट्ये

अर्वाचीन काळात सैतवाळ जैन समाजाची ओळख साधारण अशी दिसते:

• दृढ जैन आस्था – उपवास, पर्युषण, दशलक्षण, आयंबिल, स्वाध्याय यावर भर
• अहिंसा, सत्य, अपरिग्रह यांचे पालन करत, आधुनिक शिक्षण व व्यवसायात प्रगती
• समाजातील अंतर्गत एकजूट – संघटना, ट्रस्ट, विद्यार्थी–होस्टेल, आरोग्य शिबिरे इ.
• अनेक कुटुंबे अजूनही साधेपणा, स्वाध्याय आणि गुरुभक्ती या पारंपरिक जैन मूल्यांवर चालतात.

या विषयावर सैतवाळ समाजाच्या उगमाबद्दल थोडक्यात माहिती येथेही दिली आहे

(अतिशय तपशीलवार अर्वाचीन इतिहासासाठी वेगवेगळ्या समाज–स्मरणिका, मंडळांच्या जयंती–ग्रंथ, स्थानिक इतिहास पुस्तके व समाजाच्या वेबसाइट्सचा स्वतंत्र अभ्यास करावा लागतो.)