सैतवाळ (स्वहितवाल) जैन समाज – प्राचीन/संक्षिप्त इतिहास

1. समाजाची ओळख

- सैतवाळ (सेतवाल / सहितवाळ) हा प्रामुख्याने दिगंबर जैन समाज आहे. - मुख्यतः महाराष्ट्रात (विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश, काही प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्र) पसरलेला आहे. - कर्नाटक, मध्यप्रदेश इ. ठिकाणीही काही कुटुंबे आहेत.

1. नावाचा अर्थ

- “स्वहितवाल” या शब्दापासून सैतवाळ हा रूपांतरित झाला असे मानले जाते. - स्व + हित + वाल = “जे स्वतःच्या आत्मकल्याणासाठी प्रयत्न करणारे” – म्हणजे जे आपल्या आत्महितासाठी (मोक्षमार्गासाठी) सतत पुरुषार्थ करणारे.

1. उत्पत्तीविषयी पारंपरिक समज

- समाजाची सुरुवात नेमकी “त्या अमुक वर्षी” अशी लिखित प्राचीन नोंद कमी असल्याने विद्वान फार ठाम वर्ष सांगत नाहीत. - परंपरेनुसार, काही क्षत्रिय कुळातील लोक दख्खन भागात (महाराष्ट्र–कर्नाटक) आले आणि - जैन मुनी, आर्यिका, साधू–साध्वी, तसेच - जैन तीर्थक्षेत्रे, मंदिरे यांचे रक्षण करण्यासाठी तेथे स्थायिक झाले. - पुढे त्यांनी जैन दीक्षा किंवा जैन धर्म पूर्णपणे स्वीकारला आणि त्यांच्यापासून हा सैतवाळ दिगंबर जैन समाज विकसित झाल्याची पारंपरिक धारणा आहे.

1. इतिहासातील प्रामाणिक नोंदी (संक्षेपात)

- काही शिलालेख व धातूमूर्तींवर “सेहितवाळ / सेटवाळ जाती” असा उल्लेख आढळतो (इ.स. १७व्या शतकाच्या सुमारास). - यावरून किमान ४०० वर्षांपासून तरी समाजाची स्वतंत्र ओळख आढळते असे विद्वान सांगतात. - अनेक जैन आचार्य–पंडित, ग्रंथकार हे या समाजातून झालेले आहेत, उदा. - पाशकिर्‍ति, - ब्रह्ममतीसागर, - नेमसागर इ. ज्यांनी जैन धर्मग्रंथ, चरित्रग्रंथ, पंचकल्याणक ग्रंथ इ. रचले.

1. परंपरागत व्यवसाय व जीवनशैली

- जुना काळ: शिवणकाम, विणकाम, तेलघाण, चांदीचे दागिने, किराणा/व्यापार इ. - परंतु व्यवसाय हा मुख्य ओळख नाही – समाजाची खरी ओळख म्हणजे - दिगंबर जैन आचारसंहिता, - पंच अनुव्रत, - २४ तीर्थंकरांची भक्ती, - साधु–साध्वी, आर्यिका व आचार्यांचे आज्ञापालन.

1. धार्मिक व सामाजिक वैशिष्ट्ये

- सैतवाळ समाजातील बहुतेक माणसे - अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह या जैन तत्त्वांना घट्ट धरून राहतात. - स्थानिक स्तरावर अनेक - जैन मंदिरे, - पाठशाळा, - अन्नदान, शिक्षणसाहाय्य, आरोग्य शिबिरे यांचे आयोजन या समाजातून होत राहिले आहे. - काही भागांत दक्षिण भारत जैन सभा व इतर जैन संघटनांतही सैतवाळ समाजाचे सक्रीय प्रतिनिधित्व आहे.

1. संक्षेप

- सैतवाळ जैन समाज हा महाराष्ट्रातील प्राचीन दिगंबर जैन समाजांपैकी एक असून, - क्षत्रिय पार्श्वभूमीतून जैन धर्म स्वीकारून, मुनी–तीर्थक्षेत्रांचे रक्षण व सेवेत आयुष्य घालवणारा असा या समाजाचा ऐतिहासिक भावार्थ आहे. - शतकानुशतके आत्मकल्याण (स्वहित) हा मुख्य उद्देश ठेवून, साधू–संघ व जैन धर्मकार्याला साथ देत हा समाज वाढत गेला आहे.

अधिक वाचनासाठी तुम्ही हा संदर्भ पाहू शकता