सैतवाळ जैन समाजाचा संक्षिप्त इतिहास

1. ओळख व पंथ

- सैतवाळ / सेतवाळ / सहजितवाल (Svahitavāla) हे प्रामुख्याने दिगंबर जैन समाज आहेत. - बहुतेक लोक महाराष्ट्रात आढळतात – विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश, काही प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्र, तसेच कर्नाटक व इतर राज्यांतही थोड्या प्रमाणात वस्ती आहे.

1. उत्पत्तीबद्दल पारंपरिक मत

- परंपरेनुसार, सैतवाळ लोकांचा उगम क्षत्रिय कुळांतून झाला असे मानले जाते. - हे क्षत्रिय दक्षिण/दख्खन भागात जैन मुनी व जैन तीर्थक्षेत्रांचे रक्षण करण्यासाठी आले. - काळाच्या ओघात हेच लोक इथे कायमचे स्थायिक झाले आणि वेगळा “सेतवाळ / सैतवाळ” असा जैन समाज घडला.

1. मूळ व्यवसाय व उपसमाज

- जुन्या काळी या समाजामध्ये मुख्यत्वे: - शिवणकाम (टेलर) - कापड व्यापार, बोडिस कापड विणणे - दुकानदारी, साहूकारी - नंतर तेल–घाणा, चांदीचे दागिने इ. व्यवसाय - सेतवाळ (Setavāla) – कापड व्यापारी, दुकानदार, सावकार इ. - स्वहितवाळ / सैतवाळ (Svahitavāla) – टेलर वर्ग - आजकाल हे भेद फारसे कडक राहिले नाहीत; सर्वजण मिळूनच “सैतवाळ जैन समाज” म्हणून ओळखले जातात.

1. धार्मिक जीवन

- सैतवाळ समाज काटेकोरपणे अहिंसा, अनेकांत, अपरिग्रह या जैन तत्त्वांचे पालन करण्याचा प्रयत्न करतो. - दिगंबर परंपरेनुसार पूजा–प्रतिमा प्रतिष्ठा, पाषाण–धातूतील जिनप्रतिमा, स्वाध्याय, पर्युषण, दशलक्षण इ. उत्सव यांना समाजात मोठे महत्त्व आहे. - कोल्हापूर आदी भागातील दक्षिण भारत जैन सभा सारख्या संस्थांशीही अनेक सैतवाळ कुटुंबांचा संबंध दिसतो.

1. विद्वान व आचार्य

- इतिहासात काही जैन ग्रंथकर्ते सैतवाळ समाजातील असल्याचे उल्लेख आहेत (उदा. पासकीर्ती आदी – जुने दिगंबर आचार्य–लेखक). - अलीकडच्या काळातही सैतवाळ समाजातून काही विद्वान भट्टारक–श्रुतकेवलींची परंपरा पुढे चालते.

1. आधुनिक काळातील स्थिती

- आज सैतवाळ समाजातील लोक फक्त पारंपरिक व्यवसायातच नाही तर - शिक्षण, सरकारी नोकरी, उद्योग–व्यापार, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, आयटी इ. विविध क्षेत्रांत पुढे आले आहेत. - नागपूर, औरंगाबाद, जळगाव, अकोला, अमरावती, नाशिक, मुंबई इ. शहरांत सैतवाळ जैन संघ/संस्था सक्रिय आहेत – जैन शिक्षा, छात्रवृत्ती, सामूहिक प्रतिक्रमण, आराधना–शिबिर, आरोग्य–शिबिर अशा उपक्रमांतून समाजसेवा केली जाते.

सैतवाळ जैन समाजाच्या उत्पत्तीवर जैन दृष्टिकोनातून छोटा लेख इथे वाचू शकता