વૈરાગ્યના પ્રકાર (જૈન દર્શન મુજબ, સરળ રીતે)

1) દ્રવ્ય-વૈરાગ્ય અને ભાવ-વૈરાગ્ય

• દ્રવ્ય-વૈરાગ્ય: બહારના સાધનો‑વસ્તુઓ, સંબંધો, વૈભવથી દૂર થવું (જેમ કે દિક્ષા, પરિગ્રહનો ત્યાગ).
• ભાવ-વૈરાગ્ય: અંદરના રાગ‑દ્વેષ, આસક્તિ, કામનાઓથી છૂટો પડે તેવો અંતરંગ ત્યાગ. જૈન માર્ગમાં મૂળભૂત મહત્વનો.

2) તીવ્રતા પ્રમાણે

• મૃદુ (હળવું): થોડો સમય જ ટકે, સહેલાઈથી ડગે.
• મધ્યમ: સ્થિરતા વધારે, સાધન‑સ્વાધ્યાયથી વધે.
• તીવ્ર: ગાઢ નિરવેરા ભાવ, દિક્ષા/ઉચ્ચ તપ‑સાધના સુધી લઈ જાય.

3) કારણે પ્રમાણે

• નૈમિત્તિક વૈરાગ્ય: કોઈ ઘટના, દુઃખ, શવસંસ્કાર‑દર્શન વગેરેના પ્રભાવથી થતું ક્ષણિક વેરાગ્ય.
• નિશ્ચય/નિત્ય વૈરાગ્ય: સમ્યग્દર્શન, અનિત્ય‑ચિંતન વગેરે થી ઉપજેલું સ્થિર, આયુષ્યભર વધતું વૈરાગ્ય.

4) પ્રવૃત્તિ પ્રમાણે

• ગૃહસ્થ‑વૈરાગ્ય: ગૃહસ્થ રહીને નિયામો, અપરિગ્રહ, ઉપવાસ‑એકાસન, દૈનિક પ્રતિક્રમણ વડે આસક્તિ ઓછું કરવું.
• મુનિ‑વૈરાગ્ય: દિક્ષા લઈ સંપૂર્ણ પરિગ્રહ‑ત્યાગ, યથાશક્તિ તપ‑સાધના, શિષ્ટાચાર સાથે જીવવું.

ટિપ્પણી

• ઉપરોક્ત ભેદ દિગંબર અને શ્વેતાંબર બંન્ને પરંપરામાં સ્વીકાર્ય છે; અર્થઘટનમાં ખાસ ભેદ નથી. સર્વનો કેન્દ્રબિંદુ રાગ‑દ્વેષ ક્ષય કરીને સમ્યગ્દર્શન‑જ્ઞાન‑ચારિત્રને વિકસાવવો છે.
• અનિત્ય‑ભાવના, અશરણ‑ભાવના જેવી ૧૨ ભાવનાઓનું નિયમિત ચિંતન સ્થિર વૈરાગ્ય પેદા કરે છે. તે માટે સહાયરૂપ માહિતી અહીં જુઓ: