“પાપથી પાછા ફરવાની ક્રિયા” ને જૈન દર્શનમાં પ્રાયશ્ચિત/પ્રતિક્રમણ કહે છે. તેનો સાર એ છે કે આપણે કરેલા અયોગ્ય કર્મો માટે સચ્ચા ખેદથી દોષ સ્વીકારવો (અલોચના), ક્ષમા માગવી, અને ફરી ન કરવા માટે દૃઢ પ્રતિજ્ઞા (પ્રત્યાખ્યાન/પચ્ખાણ) કરવી.

સરળ અર્થ (અર્થ)

• અલોચના: “મેં જેટલા દોષ કર્યા છે, હું સ્વીકારું છું.”
• પ્રતિક્રમણ: “અસયમથી થયેલા ભ્રંશમાંથી પાછો ફરું છું.”
• પ્રત્યાખ્યાન/પચ્ખાણ: “આ દોષો ફરી ન થાય તે માટે આજેથી દૃઢ વરતણ રાખું છું.”
• ક્ષમાપણા: સર્વ જીવોથી ક્ષમા માગવી અને બધાને ક્ષમા કરવી.

મૂળ ભાવપ્રધાન સૂત્રો (પ્રાકૃત/પરંપરાગત)

• “ખામેમિ સવ્વજીવા, સવ્વે જણા ખમंतु મે। મિત્તિ મેઽ સવ્વભૂએસુ, વેરં મજ્ઝ ન કેણૈ।”
• “મિચ્ચ્છામિ દુક્કડં।”

આ સૂત્રોનો ભાવ: “મેં જે જે પ્રાણી સામે દોષ કર્યો હોય, મને ક્ષમા કરો; હું પણ બધાને ક્ષમા કરું છું. મારા દોષ ક્ષમ્ય થાઓ.”

કરવાની રીત (ઘરે પણ સરળ રીતે) 1) શાંતિથી બેઠા રહી સમાયિકભાવ લો; નવકાર મંત્રથી આરંભ કરો. 2) દિવસે/રાત્રે થયેલા હિંસા, અસત્ય, ચોરી, કાંમ, પરિગ્રહ વગેરેના ભંગો યાદ કરી અલોચના કરો. 3) પ્રતિક્રમણનાં પ્રયોગો કરો: ઈર્યાવહિય, લોકાસા, કાયોત્સર્ગ વગેરે (જેટલું તમને શક્ય હોય). 4) પ્રત્યાખ્યાન/પચ્ખાણ બોલો: “આ દોષો ફરી ન કરું એવી દૃઢ પ્રતિજ્ઞા લઉં છું.” 5) અંતે ક્ષમાપણા: “મિચ્ચ્છામિ દુક્કડં” કહી સર્વથી ક્ષમા માગો-આપો.

ક્યારે કરવું

• નિત્ય: સવારે (રૈસી) અને સાંજે (દેવસી) પ્રતિક્રમણ શ્રેષ્ઠ.
• સમયમાં ન બને તો: પાક્ષિક, ચૌમાસી; અને વર્ષમાં એક વાર અવશ્ય—શ્વેતાંબર પરંપરામાં સંવત્સરી, દિગંબર પરંપરામાં દશલક્ષણ અંતે ક્ષમાવાણી.

પરંપરાગત ભિન્નતાઓ

• શ્વેતાંબર પરંપરામાં નિત્ય બે વાર પ્રતિક્રમણ, નિર્ધારિત પ્રાકૃત/ગુજરાતી સૂત્રક્રમ સાથે.
• દિગંબર પરંપરામાં “આલોચના–પ્રતિક્રમણા” અને પદ્ધતિ/સૂત્રોમાં કંઈક ફેર, પરંતુ તાત્પર્ય એક જ—દોષથી પાછા ફરવું, ભાવશુદ્ધિ અને ક્ષમાપણા.

આ ક્રિયાનો ફળ

• ભાવ-શુદ્ધિ, કષાય-શાંતિ, કર્મબંધનમાં હલકાપણું, અને સમ્યકભાવનો વિકાસ.

વધુ વાંચવા માટે

• પ્રતિક્રમણ શું અને કેમ, રીત તથા સમય વિશે વિગતે: