પ્રતિક્રમણવિધિ (ગુજરાતી – સરળ માર્ગદર્શિકા)

નોંધ: પ્રતિક્રમણ જૈન ધર્મનું અવશ્યક કૃત્ય (અવશ્યક) છે. દૈનિક દેવસી (સાંજ) અને રૈસી (સવારે), પક્ષિક/ચૌમાસી/સમ્વત્સરી મુજબ પણ થાય છે. નીચે શ્વેતામ્બર મુર્તિપૂજક ક્રમ મુજબ સરળ વિધી આપેલ છે; અંતે દિગંબર ભેદ પણ નોંધાયેલ છે.

1) પૂર્વ તૈયારી

• શુદ્ધ, શાંતસ્થળ પસંદ કરો; શક્ય તેટલું સફેદ, સાદું વસ્ત્ર.
• પૂર્વ દિશા અથવા ઉત્તર તરફ મુખ રાખી સુખાસન/પદ્માસન.
• મનમાં પ્રસાદી તથા ક્ષમાભાવ.

2) નમસ્કાર મહામંત્ર (૩ વાર) “ણમો અરીહંતાણं, ણમો સિદ્ધાણં, ણમો આયરિયાણં, ણમો ઉવજ્ઝાયાણં, ણમો લોયે સવ્વસાહુણં। એસો પંચણમોક્કારો, સવ્વપાવપ્પણાસણો, મંગલાણં ચ સવ્વેસિં, પડમં હવઈ મંગલં॥”

3) સમાયિક પ્રતિજ્ઞા “ઇચ્છામિ સમાયં કડાવું.” અર્થ: નિયત સમય માટે સમભાવમાં રહી ઋજુ ભાવથી સઘળા પાપોથી વિમુખ થવું.

4) ગુરુવંદન/દેવવંદના

• આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સાધુભગવંતનું વિનયપૂર્વક વંદન.

5) પ્રતિક્રમણના મુખ્ય સૂત્રો (સંક્ષિપ્ત ક્રમ)

• ઇરિયાવહિયં સૂત્ર: ચાલચાલમાં થયેલ જિવહિંસા માટે ક્ષમા પ્રાર્થના.

“ઇરિયાવહિયે…” (સંપૂર્ણ પાઠ પરંપરાગત પુસ્તિકામાં)

• તસ્સ ઉત્તરીકરણં: અણજાણે થયેલ દોષો દૂર કરવાની વિનંતી.

“તસ્સ ઉત્તરીકરણં…”

• લોકેસ્સા (લોગસ્સા) સૂત્ર: અરિહંત-સિદ્ધાદિનું સ્તવન.

“લોક્કસ્સ ઉવ્વાસગ્ગહારસ્સ નિવ્વાણસ્સ…”

• અલોચના: દોષોનાં સ્પષ્ટ સ્વીકાર સાથે અંતરંગ પસ્તાવો.

“સવ્વે જીવ સમણું મએ, સવ્વે ખમંતુ મએ, મિત્તિ મે સવ્વ ભૂએસુ, વેરં મજ્ઝ ન કેણઇ॥”

• કાયોત્સર્ગ: સ્થિર રહી આત્મચિંતન, શરીરથી વિમુખ ભાવ.
• પ્રતિક્રમણ-પ્રતિક્રમણ સૂત્રો: વર્તમાન કાળના દોષોની પાછી ફરતી (પ્રતિ-ક્રમ).
• પ્રત્યાખ્યાન: “હવેથી આ દોષ ન કરું” એવો દૃઢ નિશ્ચય.
• ક્ષમાપણા:

“ખમેમિ સવ્વે જીવો, સવ્વે જીવો ખમંતુ મે; મિત્તિ મે સવ્વ ભૂએસુ, વેરં મજ્ઝ ન કેણઇ॥”

• મિચ્છામિ દુક્કડં: કરેલા અગતિઓ માટે સર્વજીવ પાસેથી ક્ષમા યાચના.

“તસ્સ મિચ્છામિ દુક્કડં।” (૩ વાર)

• મંગલ પાઠ/ઉત્તમ ક્ષમા/મંગલેચરણ સાથે સમાપ્તિ.

6) ભાવનાઓ (સંક્ષેપે)

• મેએત્રી, પ્રશંસા/પ્રમોદ, કરુણા, મધ્યસ્થતા – ચાર ભાનાઓનું મનનમાં અનુષ્ઠાન.

દિગંબર પરંપરાનો સંક્ષિપ્ત ભેદ

• ક્રમ સમાન ભાવનો છે, પર સૂત્રપાઠ થોડા ભિન્ન; “ઇચ્છામિ સમાયિકં…”, “અલોચના”, “પ્રતિક્ષમણ/પ્રતિક્રમણ”, “કાયોત્સર્ગ”, “મંગલિક” વગેરે પર ભાર. દોષસ્વીકાર પછી “તસ્સ મિચ્છામિ દુક્કડં” ત્રણ વાર પ્રયોગિત થાય છે. વિધાન સમયે આચરિત અનુરત/ગુણવ્રત/શિક્ષાવ્રતોના અતિક્રમણ પર વિશેષ પ્રત્યાખ્યાન થાય છે.

મુખ્ય સૂચનો

• શક્ય હોય તેટલું પૂર્ણ પરંપરાગત પાઠ્યક્રમ પ્રમાણે સૂત્રોનું શસ્ત્રોક્ત ઉચ્ચાર કરવો.
• દિવસમાં ન થઇ શકે તો પક્ષિક/ચૌમાસી કરવું; સમ્વત્સરી પ્રતિક્રમણ સર્વે શ્રાવક-શ્રાવિકાએ કરવું.

વાંચન/અભ્યાસ માટે સંક્ષિપ્ત ઉપયોગી કડી

• દેવસી પ્રતિક્રમણ વિધી
• દિગંબર પ્રતિક્રમણ વિધી (આઉટલાઇન)
• પ્રતિક્રમણ – અર્થ અને મહત્ત્વ

આ વિધી પરંપરાગત જૈન ગ્રંથો અને પરંપરાનું જ પાલન કરે છે; સ્થાનિક પરંપરા પ્રમાણે સૂત્રોની સંખ્યા/ક્રમ થોડી ફરક શકશે.