“8 પ્રહર ની સાધના” એટલે આખા 24 કલાક (દિવસ-રાતનાં 8 પ્રહર)માં આત્મા-ઉન્નતિ માટે નિયમિત, સુવ્યવસ્થિત ઉપાસના-અભાવના-સ્વાધ્યાય-વ્રતઆચરણ. હેતુ: સમતા, અહિંસા, કષાય-વિશ્વાંત તથા સમ્યક દૃષ્ટિ-જ્ઞાન-ચારિત્ર્યનો વિકાસ.

સરળ દૈનિક માર્ગદર્શિકા (પ્રત્યેક પ્રહરમાં થોડું તો જરૂર કરો)

• પ્રહર 1: બ્રહ્મમુહૂર્ત (આ. 4–6 am)

- નવકાર મંત્ર, 48 મિનિટ સમાયિક, 12 મિનિટ કાયોત્સર્ગ, ઓછીમાં ઓછું 5–10 મિનિટ સ્થિર ધ્યાન. - રાત્રિના દોષ માટે સંક્ષિપ્ત અલોચના/રાઈસી પ્રતિક્રમણ. - સ્વાધ્યાય. - સંદર્ભ: નવકાર મંત્ર | સમાયિક શું અને કેમ

• પ્રહર 2: સૂર્યોદય–આ. 9 am

- મૂરતિપૂજક: દેવપૂજા/ચૈત્યવંદન, સ્તવન. - સ્થાણકવાસી/તેરાપંથી: સમાયિક, સ્તવન-ભાવના. - દિવસ માટે પ્રત્યાખ્યાન: અહિંસા, અસત્ય, ચોરી, કામ, પરિગ્રહથી બચવું.

• પ્રહર 3: આ. 9 am–12 pm

- કર્મક્ષેત્રે ગુપ્તિ-સમિતિથી વર્તવું (સાવચેતીપૂર્ણ ચાલવું, બોલવું, કામ કરવું). - મૈત્રી-પ્રમોદ-કારુણા-માધ્યસ્થ ભાવનાઓને યાદ કરવી. - ટૂંકો સ્વાધ્યાય અથવા નવકાર જાપ.

• પ્રહર 4: આ. 12–3 pm

- નિયમિત, સ્વચ્છ, અહિંસક આહાર; અત્યાધિક પરિગ્રહ/રસાસ્વાદથી બચવું. - આહાર બાદ 2–5 મિનિટ કાયોત્સર્ગ; શક્ય હોય તો ટૂંકી સ્વાધ્યાય/સ્તવન.

• પ્રહર 5: આ. 3–સૂર્યાસ્ત

- સાંજનું ચૈત્યવંદન/પૂજા અથવા ભજન-ભાવના. - સૂર્યાસ્ત સમયે દેવાસી (સાંજનું) પ્રતિક્રમણ, રાત્રિભોજન-વર્જન વગેરે માટે પ્રત્યાખ્યાન. - સંદર્ભ: પ્રતિક્રમણ શું, કેમ, ક્યારે | પ્રતિક્રમણની સરળ રીત

• પ્રહર 6: સૂર્યાસ્ત–આ. 9 pm

- પરિવાર સાથે સત્સંગ/સ્વાધ્યાય, તત્ત્વચિંતન. - શાંતિથી બેસીને સમતા-ભાવ.

• પ્રહર 7: આ. 9 pm–12

- મૌન, 12–25 મિનિટ કાયોત્સર્ગ. - “ક્ષમેમિ સર્વે જીવા” ભાવ, મિચ્છામિ દુક્કડમ કહી ક્ષમાપણા. - સૂતા પહેલાં નવકાર મંત્ર જાપ. - સંદર્ભ: પ્રતિક્રમણનું તત્વજ્ઞાન અને અવશ્યકાઓ

• પ્રહર 8: આ. 12–બ્રહ્મમુહૂર્ત

- નિદ્રામાં પણ અહિંસા-સંયમનો સંકલ્પ; જાગૃત થાવ તો નિઃશ્વાસે નિઃશ્વાસે અજપા નવકાર.

પરંપરાઓ મુજબ થોડી ફરક

• શ્વેતાંબર (મૂર્તિપુજક): સવારે ચૈત્યવંદન/પૂજા, સાંજે દેવાસી પ્રતિક્રમણ, પર્વો દરમ્યાન વિશિષ્ટ વિધિઓ.
• શ્વેતાંબર સ્થાણકવાસી/તેરાપંથી: મૂર્તિપુજા વગર સમાયિક-પ્રતિક્રમણ-સ્વાધ્યાય પર ભાર; વિધિના સૂત્રોમાં થોડો ફેર.
• દિગંબર: અભિષેક/પંચામૃત-પુષ્પપૂજા પ્રભૃતિ સવારે; સમાયિક-પ્રતિક્રમણ-કાયોત્સર્ગ અને સ્વાધ્યાય પર જોર; નિવૃત્તિભાવ અને રાત્રિભોજન-વર્જનનો કડક અનુસરો.

મૂલ તત્વ સૌમાં એક: સમતા, અહિંસા, સુધરતો સંયમ.

પ્રેક્ટિકલ સૂચનો

• સમય ઓછો હોય તો દરેક પ્રહરમાં ઓછામાં ઓછો 5 મિનિટ: 1) નવકાર, 2) ટૂંકું ધ્યાન/કાયોત્સર્ગ, 3) આજના એક દોષની અલોચના—આ ત્રણમાંનું એક કરવું.
• દૈનિક બે અચૂક: સવારે સમાયિક અને સાંજે પ્રતિક્રમણ.
• નિયમિતતા સૌથી મોટું સાધન; ધીરે-ધીરે અવધિ વધારતા જાવો.

વધુ વાંચન

• સમાયિક વિધી (સરળ સમજ)
• નવકાર મંત્રના લાભો